چرخ اثر زینی هریس
معرفی کتاب چرخ
گاهی یک روز خانوادگی کافی است تا با ورود جنگ و تبعید، به سفری اخلاقی و پرخطر تبدیل شود. نمایشنامه چرخ نوشته زینی هریس، چنین دگرگونی ناگهانی را در مرکز روایت خود قرار می‌دهد: دختری که برای عروسی خواهرش آماده می‌شود، ناچار می‌شود در جهانی بیگانه به‌دنبال مردی تبعیدی حرکت کند.
این نمایشنامه در سال ۲۰۱۱ نوشته شد و همان سال به کارگردانی ویکی فدرستون در جشنواره تئاتر ادینبورو روی صحنه رفت. چرخ در همان سال جایزه فرینج فرست جشنواره تئاتر ادینبورو و جایزه سازمان عفو بین‌الملل و آزادی بیان را دریافت کرد؛ افتخاراتی که جایگاه اثر را در پیوند میان تئاتر، مسائل اجتماعی و آزادی بیان نشان می‌دهد.
درباره کتاب چرخ
صحنه نمایش در اسپانیایی آسیب‌دیده و فقیر در قرن نوزدهم شکل می‌گیرد. بئاتریس خود را برای مراسم عروسی خواهرش آماده می‌کند؛ موقعیتی که در ظاهر باید با شادی و آرامش همراه باشد. با این حال، ورود سربازها و مردی تبعیدی به خانه، نظم آشنای خانواده را برهم می‌زند و بئاتریس را در برابر موقعیتی قرار می‌دهد که نمی‌تواند به‌سادگی از کنار آن بگذرد.
دختر کوچک مرد تبعیدی آینده‌ای نامعلوم دارد. بئاتریس، با وجود این‌که می‌گوید از بچه‌ها متنفر است، کودک را با خود برمی‌دارد و برای رساندن او به پدرش راهی می‌شود. همین تصمیم، مسیر زندگی او را از فضای بسته خانه و آمادگی برای جشن جدا می‌کند. جست‌وجویی که با نیتی مشخص آغاز شده است، کم‌کم او را به دنیایی غریب می‌برد؛ دنیایی که در آن جنگ، فقر، تبعید و ناامنی بر انتخاب‌های انسان‌ها سایه انداخته‌اند.
چرخ فقط روایت یک سفر یا تلاش برای رساندن کودکی به پدرش نیست. نمایشنامه در خلال این مسیر، تغییر نگاه بئاتریس و رویارویی او با مسئولیت را پیش می‌کشد. تضاد میان گفته‌های اولیه او و کاری که در عمل انجام می‌دهد، یکی از نقاط مهم تجربه خواندن اثر است. او در شرایطی قرار می‌گیرد که مرز میان بی‌تفاوتی و همدلی، ترس و تصمیم، و زندگی شخصی و وظیفه انسانی دیگر روشن و ثابت باقی نمی‌ماند.
هریس برای ساختن فضای نمایش از فرم تئاتر اپیک برشت استفاده می‌کند؛ رویکردی که اثر را از یک روایت صرفاً احساسی جدا می‌سازد و مخاطب را به دیدن شرایط اجتماعی و تاریخی پیرامون شخصیت‌ها وامی‌دارد. به همین دلیل، منتقدان بسیاری فضای چرخ را با نمایشنامه ننه دلاور برشت مقایسه کرده‌اند. با این حال، ویژگی مهم اثر در تقلید از یک الگوی شناخته‌شده خلاصه نمی‌شود. هریس با ایجاد تغییراتی در ساختار تئاتر اپیک، فرم و معنای تازه‌ای پدید می‌آورد.
این تغییر در فرم، به نمایشنامه اجازه می‌دهد هم داستانی پرکشش درباره یک جست‌وجو باشد و هم درباره تأثیر خشونت و بی‌ثباتی بر زندگی انسان‌ها پرسش ایجاد کند. خواننده با متنی روبه‌روست که از یک‌سو حرکت و موقعیت‌های نمایشی دارد و از سوی دیگر، او را به فاصله گرفتن از واکنش‌های ساده و فکر کردن درباره انتخاب شخصیت‌ها دعوت می‌کند. در واقع، چرخ تجربه‌ای میان روایت، تاریخ، سیاست و اخلاق می‌سازد؛ تجربه‌ای که برای مطالعه نمایشنامه‌های اجتماعی و تئاتر معاصر اهمیت دارد.
انتظار شما از این کتاب باید متنی باشد که فضای تاریخی را بهانه‌ای برای پرداختن به مسائل انسانی و اجتماعی می‌کند. مسیر بئاتریس، سفری بیرونی در دل سرزمینی فقیر و آسیب‌دیده است، اما هم‌زمان آزمونی برای تصمیم‌ها و باورهای او نیز به شمار می‌آید. تعلیق داستان از ندانستن سرنوشت کودک و دشواری رسیدن به پدر شکل می‌گیرد، بی‌آن‌که ارزش نمایشنامه تنها به نتیجه نهایی جست‌وجو وابسته باشد.
نویسنده کتاب چرخ
زینی هریس، متولد آکسفورد و بزرگ‌شده اسکاتلند، نویسنده نمایشنامه و فیلمنامه و کارگردان تئاتر است. او در دانشگاه آکسفورد لیسانس جانورشناسی گرفت و در دانشگاه هال در مقطع فوق‌لیسانس، کارگردانی تئاتر خواند. این مسیر تحصیلی و حرفه‌ای، در چرخ به متنی منجر شده است که توجه ویژه‌ای به ساختار نمایشی، شیوه روایت و رابطه میان فرم و معنا دارد.
هریس در این اثر، داستانی درباره بئاتریس و کودک مرد تبعیدی را با دغدغه‌هایی چون جنگ، فقر، آزادی بیان، تبعید و مسئولیت انسانی پیوند می‌دهد. استفاده خلاقانه او از تئاتر اپیک برشت نشان می‌دهد که فرم نمایشی برایش تنها وسیله‌ای برای روایت کردن نیست؛ بلکه راهی است برای تغییر زاویه نگاه مخاطب و ساختن معنایی تازه از یک موقعیت تاریخی و انسانی.
خرید کتاب چرخ به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟
اگر به نمایشنامه‌های اجتماعی و تاریخی علاقه دارید، چرخ می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد؛ به‌ویژه اگر از آثاری لذت می‌برید که در کنار داستانی پرتنش، درباره جنگ، تبعید، فقر و آزادی بیان نیز تأمل می‌کنند. این کتاب برای خوانندگانی جذاب است که می‌خواهند رابطه میان تصمیم فردی و فشارهای اجتماعی را در قالبی نمایشی دنبال کنند.
اگر تئاتر اپیک برشت و شیوه‌های متفاوت روایت نمایشی برایتان اهمیت دارد، این اثر امکان مطالعه متنی را فراهم می‌کند که از این فرم بهره می‌گیرد و در ساختار آن تغییر ایجاد می‌کند. همچنین، علاقه‌مندان به نمایشنامه‌هایی با فضای روان‌شناختی و اخلاقی، از مسیر بئاتریس و تضاد میان حرف‌ها و رفتارهای او بهره خواهند برد.
چرخ برای کسانی مناسب است که انتظار ندارند نمایشنامه تنها به سرگرمی یا بازگویی یک ماجرای تاریخی محدود شود. این اثر هم جست‌وجویی داستانی در دل اسپانیای فقیر و آسیب‌دیده است و هم دعوتی به اندیشیدن درباره مسئولیت، همدلی و انتخاب در زمانه بحران. در نهایت، اگر به متنی کوتاه‌نشدنی از نظر موضوعی، جدی و متکی بر پیوند فرم و معنا علاقه‌مندید، خواندن این نمایشنامه می‌تواند افق تازه‌ای درباره ظرفیت‌های تئاتر اجتماعی پیش روی شما بگذارد.
