لبهٔ پرتگاه اثر بهرام بیضایی

معرفی کتاب لبهٔ پرتگاه

گاهی سرنوشت یک فیلم، پیش از آن‌که روی پرده شکل بگیرد، در خودِ متن فیلم‌نامه ثبت می‌شود. «لبهٔ پرتگاه» نوشتهٔ بهرام بیضایی، فیلم‌نامه‌ای است که در سال ۱۳۸۵ نوشته شد، اما فیلم آن ساخته نشد و همین فاصله میان متن و اجرای سینمایی، جایگاه ویژه‌ای به کتاب می‌دهد. این اثر برای خواننده فرصتی فراهم می‌کند تا با یکی از فیلم‌نامه‌های بیضایی روبه‌رو شود و آن را نه فقط به‌عنوان طرح یک فیلم، بلکه به‌عنوان متنی مستقل و قابل مطالعه دنبال کند.

این کتاب در حوزهٔ سینما و ادبیات نمایشی قرار می‌گیرد و برای کسانی جذاب است که به فیلم‌نامه، روند شکل‌گیری فیلم و آثار بهرام بیضایی علاقه دارند. عنوان «لبهٔ پرتگاه» از همان ابتدا تصویری از موقعیتی حساس و تعیین‌کننده به ذهن می‌آورد؛ بااین‌حال، ویژگی اصلی کتاب در اطلاعاتی است که دربارهٔ متن و سرنوشت تولید آن در اختیار خواننده می‌گذارد، نه در وعدهٔ تماشای فیلمی که هرگز به مرحلهٔ نمایش نرسید.

درباره کتاب لبهٔ پرتگاه

«لبهٔ پرتگاه» فیلم‌نامه‌ای فیلم‌نشده از بهرام بیضایی است. خبر ساخت فیلم در سال ۱۳۸۵ منتشر شد و چند ماه بعد، پیش‌تولید آن با تهیه‌کنندگی حمید اعتباریان در سیران فیلم در نظر گرفته شد. روند آماده‌سازی پروژه ادامه پیدا کرد و برای نقش‌های اصلی و فرعی نیز بازیگرانی انتخاب شدند. بااین‌حال، تولید فیلم در سال ۱۳۸۶ متوقف شد و پروژه به نتیجه نرسید. متن فیلم‌نامه بعدها به‌صورت کتاب در اختیار خوانندگان قرار گرفت.

برای خواننده، این پیشینه فقط حاشیه‌ای دربارهٔ یک پروژهٔ سینمایی نیست؛ بلکه بخشی از تجربهٔ خواندن اثر را شکل می‌دهد. کتاب از یک‌سو متن مکتوبی از بهرام بیضایی است و از سوی دیگر، ردّ پروژه‌ای را در خود دارد که از مرحلهٔ فیلم‌نامه و برنامه‌ریزی تولید فراتر نرفت. بنابراین، مطالعهٔ آن می‌تواند توجه شما را به تفاوت میان فیلم‌نامهٔ نوشته‌شده و فیلم ساخته‌شده جلب کند؛ تفاوتی که در این مورد، به‌دلیل ساخته‌نشدن فیلم، آشکارتر از همیشه است.

این فیلم‌نامه با فیلم «در فیلم» بیضایی همانندی دارد؛ اثری که بیش از ده سال پیش‌تر نوشته شده بود. همین پیوند، برای علاقه‌مندان به روندهای تکرارشونده یا هم‌نشینی ایده‌های سینمایی در کارنامهٔ یک فیلم‌نامه‌نویس اهمیت دارد. بااین‌حال، «لبهٔ پرتگاه» را باید به‌عنوان متنی مستقل خواند؛ متنی که ارزش آن در امکان مواجههٔ مستقیم با ساختار فیلم‌نامه و درک ظرفیت‌های سینمایی آن است، نه در وابستگی به فیلمی که تولید نشده است.

از سوی دیگر، کتاب تصویری روشن از مسیر پرپیچ‌وخم تبدیل یک متن سینمایی به اثر دیداری ارائه می‌کند. انتخاب بازیگران و عوامل، آغاز پیش‌تولید و توقف نهایی ساخت فیلم، همگی نشان می‌دهند که میان نوشته‌شدن یک فیلم‌نامه و ساخته‌شدن فیلم، مراحل و تصمیم‌های گوناگونی وجود دارد. خواننده می‌تواند متن را با آگاهی از این سرنوشت بخواند و به این پرسش فکر کند که یک فیلم‌نامه چگونه در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد، وقتی امکان دیدن نسخهٔ نهایی آن وجود ندارد.

نویسنده کتاب لبهٔ پرتگاه

بهرام بیضایی نویسندهٔ «لبهٔ پرتگاه» است؛ فیلم‌نامه‌ای که در سال ۱۳۸۵ نوشته شد و برای تولید سینمایی در همان دوره در نظر گرفته شد. حضور نام او در این اثر، کتاب را برای خوانندگانی که ادبیات نمایشی و سینمای او را پیگیری می‌کنند، به متنی قابل توجه تبدیل می‌کند. در اینجا، نویسنده بیش از آن‌که از مسیر زندگی یا فعالیت‌های بیرونی معرفی شود، از راه همین فیلم‌نامه و نسبت آن با یک پروژهٔ ناتمام شناخته می‌شود.

رویکرد این کتاب، ارائهٔ یک فیلم‌نامه برای خواندن است؛ بنابراین مخاطب با متنی روبه‌رو می‌شود که میان ادبیات و سینما قرار دارد. اطلاع از همانندی آن با «در فیلم» نیز امکان می‌دهد این اثر را در امتداد دغدغه‌های سینمایی بیضایی بررسی کنید، بدون آن‌که لازم باشد آن را صرفاً گزارشی از یک فیلم ساخته‌نشده بدانید. کتاب، در نهایت، سندی مکتوب از اثری است که مسیر تولیدش متوقف شد و همچنان از طریق متن با خواننده ارتباط برقرار می‌کند.

انتشار فیلم‌نامه توسط انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، امکان مطالعهٔ این اثر را برای علاقه‌مندان فراهم کرده است. اگر برای شما خودِ متن فیلم‌نامه، مناسبات میان نوشتن و ساختن فیلم، و آثار بهرام بیضایی اهمیت دارد، این کتاب می‌تواند جایگاهی مشخص در مطالعهٔ شما داشته باشد.

خرید کتاب لبهٔ پرتگاه به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

«لبهٔ پرتگاه» به علاقه‌مندان به فیلم‌نامه و ادبیات نمایشی پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه اگر دوست دارید متن سینمایی را مستقل از نسخهٔ تصویری بخوانید و با امکانات روایی و اجرایی آن در ذهن خود مواجه شوید. این کتاب برای کسانی مناسب است که آثار بهرام بیضایی را دنبال می‌کنند و می‌خواهند با فیلم‌نامه‌ای از او آشنا شوند که سرنوشتش با ساخته‌نشدن فیلم گره خورده است.

اگر به پشت‌صحنهٔ شکل‌گیری پروژه‌های سینمایی علاقه دارید، پیشینهٔ تولید این اثر نیز برایتان خواندنی خواهد بود. آغاز پیش‌تولید، انتخاب بازیگران و عوامل، و توقف پروژه، در کنار متن فیلم‌نامه، چشم‌اندازی از فاصلهٔ میان برنامه‌ریزی سینمایی و نتیجهٔ نهایی به دست می‌دهد. چنین تجربه‌ای برای دانشجویان و پژوهشگران سینما، خوانندگان ادبیات نمایشی و کسانی که به مطالعهٔ آثار فیلم‌نامه‌نویسان برجسته علاقه دارند، می‌تواند قابل تأمل باشد.

در نهایت، هنگام خرید این کتاب انتظار یک رمان یا گزارش تولید نداشته باشید؛ با فیلم‌نامه‌ای روبه‌رو هستید که باید به‌عنوان متن اصلی اثر خوانده شود. «لبهٔ پرتگاه» برای شما انتخاب مناسبی است اگر می‌خواهید دربارهٔ رابطهٔ میان فیلم‌نامه و فیلم ساخته‌شده فکر کنید، تفاوت یک پروژهٔ سینمایی ناتمام با اثر مکتوب را ببینید و متنی از بهرام بیضایی را در قالبی متفاوت از تماشای فیلم دنبال کنید.