دفترهای تئاتر (۹) اثر حمید احیاء

معرفی کتاب دفترهای تئاتر (۹)

وقتی بیماران یک تیمارستان اجازه پیدا می‌کنند نمایش‌هایی را با ابداع خودشان برای مردم پاریس اجرا کنند، مرز میان صحنه و واقعیت از همان لحظه نخست متزلزل می‌شود. کتاب دفترهای تئاتر (۹) با نمایشنامه‌ای از پیتر وایس، مخاطب را به اجرایی می‌برد که در آن بیماران تیمارستان شارانتون، زیر نظر مارکی دو ساد، ماجرای شکنجه و قتل ژان پل مارا را روی صحنه می‌برند.

این کتاب برای خوانندگانی است که تئاتر را فقط روایت چند شخصیت و حادثه نمی‌دانند و به رابطه میان اجرا، قدرت، تاریخ و ذهنیت بازیگران توجه دارند. متن، در ظاهر بازسازی یکی از نمایش‌های بیماران تیمارستان است؛ اما در لایه‌ای دیگر، خودِ نمایشنامه‌ای را در دل نمایشی دیگر شکل می‌دهد و از همین راه، تجربه‌ای چندلایه و متفاوت می‌سازد.

دفترهای تئاتر (۹) با ترجمه فارسی از متن انگلیسی در اختیار خواننده قرار گرفته و چاپ اول آن در سال ۱۳۷۵ منتشر شده است.

درباره کتاب دفترهای تئاتر (۹)

آغاز ماجرا به تصمیم آقای کولمیه، رئیس تیمارستان شارانتون، بازمی‌گردد. او به بیماران اجازه می‌دهد نمایش‌هایی را که خودشان ابداع کرده‌اند، در حضور مردم پاریس اجرا کنند. این تصمیم، محیطی فراهم می‌کند که در آن بیماران تنها تماشاگر یا موضوع نگاه دیگران نیستند؛ بلکه به اجراکننده، خالق و صاحب صحنه تبدیل می‌شوند.

در مرکز این اجرا، ماجرای شکنجه و قتل ژان پل مارا قرار دارد. مارکی دو ساد که یازده سال پایانی عمرش را به فرمان ناپلئون در همان تیمارستان حبس بوده، کارگردانی نمایش را بر عهده می‌گیرد. نمایشنامه، این موقعیت را به بستری برای برخورد دیدگاه‌ها و صداهای گوناگون تبدیل می‌کند؛ صدای کسانی که درون تیمارستان زندگی می‌کنند، در کنار شخصیتی که هدایت اجرا را در دست دارد.

ویژگی متمایز اثر، ساختار نمایش در نمایش است. آنچه خواننده می‌خواند، بازسازی اجرایی است که ساکنان تیمارستان روی صحنه می‌برند، اما این اجرا خود بخشی از نمایشنامه پیتر وایس است. در نتیجه، مخاطب هم‌زمان با یک روایت نمایشی و روند شکل‌گیری و اجرای آن روبه‌رو می‌شود. صحنه فقط محل بازگویی یک واقعه نیست؛ بلکه به فضایی برای آشکار شدن مناسبات میان اجراکنندگان، ناظر و تماشاگر تبدیل می‌شود.

حضور مارکی دو ساد نیز به متن حال‌وهوایی خاص می‌دهد. او هم کارگردان نمایش است و هم درون موقعیتی قرار دارد که دیگران درباره آن تصمیم گرفته‌اند. همین دوگانگی، پرسش‌هایی درباره اختیار، جایگاه هنرمند، نقش نهاد و امکان بیان را پیش روی خواننده می‌گذارد. اثر پاسخ‌های ساده و یک‌خطی ارائه نمی‌کند؛ بلکه با کنار هم گذاشتن اجراهای درهم‌تنیده، مخاطب را به دنبال کردن تنش‌های میان صحنه و بیرون از صحنه دعوت می‌کند.

از سوی دیگر، تیمارستان در این نمایش تنها یک مکان نیست. این فضا، هم محل حبس است و هم محل اجرای عمومی؛ جایی که بیماران در آن محدود شده‌اند، اما امکان سخن گفتن و نمایش دادن پیدا می‌کنند. همین تضاد، فضای اثر را میان آشفتگی، جدیت، نمایش و واقعیت نگه می‌دارد. خواندن کتاب برای کسانی که به تئاتر تجربی، ساختارهای چندلایه و متن‌هایی درباره نسبت هنر و قدرت علاقه دارند، می‌تواند تجربه‌ای قابل تأمل باشد.

نویسنده کتاب دفترهای تئاتر (۹)

حمید احیاء نامی است که این کتاب با آن در اختیار خواننده فارسی‌زبان قرار گرفته است. در این اثر، متن پیتر وایس از مسیر ترجمه فارسی به مخاطب ارائه می‌شود و موضوع اصلی آن، اجرای نمایشی در تیمارستان شارانتون و کارگردانی مارکی دو ساد است.

اهمیت رویکرد نویسنده در این کتاب را می‌توان در انتخاب فرم نمایش در نمایش دید؛ فرمی که اجازه می‌دهد یک اجرای درون‌متنی، هم داستانی مستقل داشته باشد و هم درباره شرایط شکل‌گیری خودِ اجرا سخن بگوید. پیتر وایس به‌جای آنکه روایت را تنها از بیرون بازگو کند، مخاطب را در برابر صحنه‌ای قرار می‌دهد که بازیگران، کارگردان، بیماران و تماشاگران در آن جایگاه‌های متغیر پیدا می‌کنند.

از این منظر، کتاب فقط درباره یک اجرای نمایشی نیست. متن به تجربه کسانی می‌پردازد که در فضای تیمارستان زندگی می‌کنند و از طریق تئاتر، امکان حضور در برابر مردم را به دست می‌آورند. همچنین شخصیت مارکی دو ساد، رابطه میان کارگردانی و کنترل، آفرینش و محدودیت را برجسته می‌کند. این تمرکز بر فرم و موقعیت، شیوه‌ای متمایز برای نزدیک شدن به موضوعات انسانی و اجتماعی اثر فراهم می‌آورد.

خرید کتاب دفترهای تئاتر (۹) به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به نمایشنامه‌هایی علاقه دارید که در آن‌ها مرز میان تئاتر و واقعیت روشن و ثابت باقی نمی‌ماند، دفترهای تئاتر (۹) می‌تواند انتخاب مناسبی برای شما باشد. این کتاب به‌ویژه برای دوستداران نمایش در نمایش، تئاتر چندلایه و روایت‌هایی که خودِ فرایند اجرا را به بخشی از موضوع تبدیل می‌کنند، جذاب است.

این اثر همچنین به خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که به شخصیت مارکی دو ساد، ماجرای ژان پل مارا یا فضای تیمارستان شارانتون علاقه دارند و می‌خواهند با متنی روبه‌رو شوند که این عناصر را در قالب یک اجرای نمایشی درهم می‌آمیزد. در این کتاب نباید انتظار روایتی ساده و خطی را داشت؛ ساختار آن خواننده را وادار می‌کند میان نمایش اصلی، اجرایی که درون آن شکل می‌گیرد و جایگاه افراد حاضر در صحنه ارتباط برقرار کند.

اگر هنگام مطالعه نمایشنامه به پرسش‌هایی درباره قدرت، اختیار، محدودیت، نقش هنرمند و امکان سخن گفتن در یک نهاد بسته فکر می‌کنید، این کتاب زمینه مناسبی برای تأمل فراهم می‌کند. در نهایت، دفترهای تئاتر (۹) برای کسانی ارزشمندتر خواهد بود که از متن‌های نمایشی جدی، فضاهای غیرمعمول و آثاری با ترکیب تاریخ، اجرا و نگاه انتقادی لذت می‌برند.