شاکی اثر صادق عاشورپور

معرفی کتاب شاکی

اگر می‌خواهید با نمایشی روبه‌رو شوید که هم از زبان و شخصیت‌های آشنای نمایش سنتی ایرانی بهره می‌گیرد و هم درباره شیوه حکمرانی و نسبت قدرت با مردم پرسش مطرح می‌کند، کتاب شاکی نوشته صادق عاشورپور انتخابی قابل توجه است. این اثر مجموعه‌ای از دو نمایشنامه است که در آن‌ها تاریخ، ادبیات نمایشی و نقد اجتماعی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

عاشورپور در این مجموعه به سراغ قالب‌ها و کاراکترهای نمایش سنتی ایران رفته و فضایی پدید آورده است که در آن سلطان، وزیر، میرغضب، گزمه‌ها، بازرگان و دیگر شخصیت‌ها فقط عناصر داستانی نیستند؛ آن‌ها هرکدام بخشی از ساختار قدرت و جامعه را نمایندگی می‌کنند. نتیجه، متنی نمایشی با کارکردی دوگانه است: از یک سو تجربه‌ای ادبی و نمایشی ارائه می‌دهد و از سوی دیگر، مخاطب را با بخشی از سنت نمایش ایرانی و ظرفیت‌های آن برای طرح مسائل اجتماعی آشنا می‌کند.

درباره کتاب شاکی

نمایشنامه «شاکی» در فضایی شکل می‌گیرد که به ادبیات و شیوه‌های نمایشی سنتی ایران وفادار است. حضور سلطان، وزیر، میرغضب و گزمه‌ها، همراه با صحنه‌هایی مانند رفت‌وآمد پیرامون سکو، دق‌الباب و پنهان‌کردن چرتکه، حال‌وهوایی آیینی و اجرایی به متن می‌دهد. این جزئیات، نمایش را از یک روایت صرفاً تاریخی جدا می‌کنند و آن را به متنی زنده درباره روابط میان حاکمان، مأموران و مردم تبدیل می‌سازند.

با این حال، داستان کتاب بازسازی ساده گذشته نیست. نویسنده از بستر تاریخ و شخصیت‌های گونه‌وار نمایش سنتی استفاده می‌کند تا درباره محبوب‌نبودن حاکمان در میان توده مردم و منطق فرمانروایی بر یک سرزمین سخن بگوید. در لایه‌های مختلف اثر، حاکمان، مشاوران، سربازان و مردم با موقعیت قدرت مواجه می‌شوند و هرکدام تصویری از جامعه‌ای ارائه می‌کنند که در آن فرمان، ترس، منفعت و داوری عمومی در برابر هم قرار گرفته‌اند. همین نگاه باعث می‌شود فضای سنتی نمایش، بستری برای نقد سیاسی و اجتماعی باشد؛ نقدی که به جای بیان مستقیم و خطابه‌وار، از گفت‌وگو، موقعیت نمایشی و تقابل شخصیت‌ها شکل می‌گیرد.

نمایش دوم مجموعه نیز با رجوع به بخش‌هایی از تاریخ ایران، دو نگاه متفاوت به حکومت را در برابر یکدیگر می‌نشاند. حضور لطفعلی‌خان زند و محمدخان قاجار، امکان مقایسه دو رویکرد حکمرانی را فراهم می‌کند و شخصیت‌های مردمی نیز در این میان نقش چشم‌های ناظر جامعه را دارند. آنان به مخاطب کمک می‌کنند تا رفتار حاکمان و پیامدهای تصمیم‌هایشان را از زاویه‌ای فراتر از دربار و ساختار قدرت ببیند. نمایشنامه «نفاق» با پرداختن به انقراض سلسله زندیه و آغاز حکومت قاجاریه، مرز میان حکمرانی مردمی و حکومت مستبدانه را به موضوعی نمایشی تبدیل می‌کند.

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، پیوند میان آموزش و اجراست. خواننده با مطالعه آن، هم با نشانه‌هایی از شخصیت‌پردازی و فضای نمایش سنتی ایرانی روبه‌رو می‌شود و هم می‌تواند لایه‌های انتقادی متن را دنبال کند. این آثار نشان می‌دهند که استفاده از فرم‌های قدیمی، الزاماً به معنای تکرار داستان‌های گذشته نیست؛ بلکه همین فرم‌ها می‌توانند برای بازاندیشی درباره قدرت، مسئولیت حاکمان و نگاه مردم به حکومت به کار گرفته شوند. از این رو، شاکی برای کسانی ارزش خواندن دارد که به نمایشنامه ایرانی، تاریخ اجتماعی ایران و نقد مناسبات قدرت علاقه‌مندند.

نویسنده کتاب شاکی

صادق عاشورپور نویسنده و پژوهشگر حوزه هنر و ادبیات نمایشی است. بخش مهمی از فعالیت او به پژوهش درباره هنر نمایش ایرانی اختصاص دارد؛ پژوهش‌هایی که دوره‌ای از عهد ناصری تا دوران معاصر را بررسی کرده‌اند و در بیش از هشت جلد کتاب منتشر شده‌اند. دغدغه اصلی او، شناخت و احیای زیر و بم نمایش سنتی ایران و توجه جدی‌تر به جایگاه آن در جامعه و پژوهش‌های هنری است.

در شاکی نیز همین رویکرد پژوهشی در قالب متن نمایشی ادامه پیدا می‌کند. او به جای جداکردن تاریخ از سنت اجرا، این دو را در ساختاری واحد به کار می‌گیرد و از عناصر آشنای نمایش ایرانی برای روایت و نقد استفاده می‌کند. نگاه عاشورپور به حاکمان، مردم و مناسبات اجتماعی، کتاب را به اثری تبدیل کرده است که هم ریشه در سنت نمایشی دارد و هم می‌کوشد مسائل ماندگار حکومت و جامعه را پیش چشم خواننده قرار دهد.

خرید کتاب شاکی به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به نمایشنامه‌های ایرانی با فضای سنتی، شخصیت‌های نمادین و گفت‌وگوهایی درباره قدرت و جامعه علاقه دارید، شاکی می‌تواند با سلیقه شما هماهنگ باشد. این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند نمایش را فقط به‌عنوان داستانی برای خواندن نبینند و به ساختار اجرا، نقش شخصیت‌ها و زمینه تاریخی شکل‌گیری روایت نیز توجه کنند.

مطالعه این مجموعه به علاقه‌مندان ادبیات نمایشی سنتی ایرانی، تاریخ حکومت‌های زندیه و قاجاریه، نقد سیاسی و اجتماعی و پژوهش‌های مرتبط با نمایش پیشنهاد می‌شود. اگر از آثاری لذت می‌برید که از گذشته برای طرح پرسش‌های جدی درباره رفتار حاکمان و قضاوت مردم استفاده می‌کنند، در این کتاب با تجربه‌ای روبه‌رو خواهید شد که هم حال‌وهوای نمایشی دارد و هم شما را به تأمل درباره رابطه قدرت و جامعه دعوت می‌کند.