توتمیسم اثر کلود لوی‌استروس

معرفی کتاب توتمیسم

چگونه انسان‌ها جهان طبیعت را دسته‌بندی می‌کنند و از این دسته‌بندی‌ها برای ساختن معنا، هویت و همبستگی بهره می‌گیرند؟ کتاب توتمیسم اثر کلود لوی استروس با طرح این پرسش، یکی از مفاهیم مهم انسان‌شناسی را از زاویه‌ای ساختارگرایانه بررسی می‌کند و خواننده را به بازاندیشی در رابطه میان انسان، طبیعت و فرهنگ فرامی‌خواند.

در این کتاب، توتم به موجود یا شیئی گفته می‌شود که برای یک گروه، کلان یا قبیله اهمیت ویژه دارد؛ این موجود می‌تواند حیوان، گیاه و گاهی پدیده‌ای بی‌جان مانند باران، دریا یا اجرام آسمانی باشد. با این حال، لوی استروس توتمیسم را صرفاً پرستش حیوانات یا رابطه‌ای اسرارآمیز میان انسان و موجودی غیرانسان نمی‌داند، بلکه آن را راهی برای فهم روابط و طبقه‌بندی‌های درون فرهنگ‌ها بررسی می‌کند.

درباره کتاب توتمیسم

لوی استروس بحث خود را با نقد چیزی آغاز می‌کند که آن را «توهم توتمی» می‌نامد. از نگاه او، توتمیسم تا اندازه‌ای برساخته فرهنگ غرب و نتیجه تلاش انسان‌شناسان برای قراردادن شیوه‌های گوناگون زندگی در قالبی واحد بوده است. بنابراین، مسئله اصلی کتاب این نیست که همه گروه‌های توتمی دقیقاً یک باور مشترک دارند؛ مسئله مهم‌تر، کشف الگوهایی است که در پسِ تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی عمل می‌کنند.

رویکرد ساختارگرایانه کتاب بر این ایده استوار است که ذهن انسان در شکل‌دادن به تجربه جهان، از ساختارهایی بنیادین و قابل‌کشف استفاده می‌کند. لوی استروس برای توضیح این ساختارها به تقابل‌های دوتایی، از جمله طبیعت و فرهنگ، توجه دارد. این تقابل‌ها کمک می‌کنند روشن شود که فرهنگ‌ها چگونه جهان پیرامون خود را مرتب می‌کنند و چگونه از تفاوت میان عناصر طبیعی برای ساختن نظامی از معنا بهره می‌برند.

یکی از محورهای مهم کتاب، بررسی شیوه‌ای است که گروه‌های مختلف حیوانات و گیاهان را طبقه‌بندی می‌کنند. در این طبقه‌بندی‌ها، حیوان یا گیاه فقط بخشی از طبیعت نیست؛ می‌تواند نشانه قومی، علامت قبیله‌ای و وسیله‌ای برای بیان همبستگی میان اعضای یک گروه باشد. پیوستگان به یک توتم، خود را به آن نشان وابسته می‌دانند و در برخی برداشت‌ها، آن را مقدس یا حتی جد خویش تصور می‌کنند.

کتاب نشان می‌دهد که نظام‌های توتمی را نمی‌توان به یک الگوی ثابت و یکپارچه فروکاست. لوی استروس با بررسی نمونه‌هایی از فرهنگ‌های گوناگون، از جمله میان بومیان استرالیا و بومیان آمریکا، تنوع این شیوه‌ها را آشکار می‌کند. تفاوت این نمونه‌ها نشان می‌دهد که توتمیسم در هر فرهنگ می‌تواند صورت و کارکردی متفاوت داشته باشد و باید در ارتباط با دیگر عناصر همان فرهنگ فهمیده شود.

از این منظر، توتمیسم بیش از آنکه فقط مجموعه‌ای از آیین‌های مذهبی باشد، تلاشی برای مفهوم‌سازی درباره جهان طبیعت است. انسان‌ها با انتخاب، نام‌گذاری و دسته‌بندی حیوانات، گیاهان و گاه پدیده‌های طبیعی، میان جهان بیرون و نظم اجتماعی خود پیوند برقرار می‌کنند. مطالعه این فرایند به خواننده کمک می‌کند ببیند باورها و نشانه‌ها چگونه با سازمان اجتماعی و شیوه اندیشیدن یک گروه ارتباط پیدا می‌کنند.

تفاوت مهم این کتاب با برداشت‌های ساده‌انگارانه از توتمیسم در همین نکته است: موضوع فقط تقدیس یک حیوان یا گیاه نیست. روابط میان عناصر مختلف فرهنگ، شیوه شکل‌گیری طبقه‌بندی‌ها و نقش آن‌ها در ایجاد معنا اهمیت اساسی دارد. در نتیجه، خواندن توتمیسم تجربه‌ای برای دنبال‌کردن یک نظریه منفرد نیست؛ کتاب شما را با مسئله‌ای گسترده‌تر روبه‌رو می‌کند: اینکه انسان چگونه تفاوت‌های جهان را به نظمی قابل فهم تبدیل می‌کند.

نویسنده کتاب توتمیسم

کلود لوی استروس در این اثر به‌عنوان یکی از نظریه‌پردازان مهم ساختارگرایی، پدیده توتمیسم را از دریچه ساختارهای ذهن بشر بررسی می‌کند. تمرکز او بر رابطه میان طبیعت و فرهنگ است و می‌کوشد به‌جای پذیرش توضیح‌های سنتی، الگوهای عمیق‌تری را در شیوه طبقه‌بندی و معناپردازی فرهنگ‌ها نشان دهد.

شیوه استدلال او بر مقایسه نمونه‌های فرهنگی و توجه به تفاوت‌ها و ارتباط‌های میان آن‌ها استوار است. به همین دلیل، این کتاب هم برای آشنایی با بحث توتمیسم اهمیت دارد و هم تصویری روشن از کاربرد رویکرد ساختارگرایانه در انسان‌شناسی ارائه می‌دهد.

خرید کتاب توتمیسم به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به انسان‌شناسی، ساختارگرایی، فلسفه فرانسوی و مطالعه نظام‌های باور علاقه دارید، توتمیسم می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. این کتاب به‌ویژه برای خوانندگانی جذاب است که می‌خواهند فراتر از تعریف ساده توتم پیش بروند و بدانند نشانه‌های طبیعی چگونه در شکل‌گیری هویت قومی، همبستگی قبیله‌ای و نظم فرهنگی نقش پیدا می‌کنند.

این اثر را به کسانی پیشنهاد می‌کنیم که از تحلیل فرهنگ‌های گوناگون و مقایسه شیوه‌های اندیشیدن لذت می‌برند و انتظار دارند کتابی نظری، تحلیلی و مبتنی بر مطالعه نمونه‌های متنوع بخوانند. اگر به دنبال اثری درباره رابطه انسان و طبیعت هستید، اما می‌خواهید این رابطه را در پیوند با ساختارهای اجتماعی و ذهنی بررسی کنید، توتمیسم می‌تواند افق تازه‌ای برای مطالعه فراهم کند.