ساختار روانشناختی فاشیسم اثر ژرژ باتای

معرفی کتاب ساختار روانشناختی فاشیسم= The psychological structure of fascism

فاشیسم فقط یک شکل از حکومت یا مجموعه‌ای از دستورهای سیاسی نیست؛ پشت قدرت آن، پیوندی پیچیده میان احساسات جمعی، اقتدار، نظم و امر قدسی شکل می‌گیرد. کتاب ساختار روانشناختی فاشیسم، نوشته ژرژ باتای، می‌کوشد سازوکار این پیوند و مسیر تبدیل نیروهای ناراضی به نیرویی سرکوبگر را بررسی کند.

این اثر هفتمین دفتر از مجموعه دفترهای فلسفه است و مقاله‌ای از باتای با همین عنوان را در کنار مقاله قدرت و امر قدسی از ریچمن ارائه می‌کند. کنار هم قرار گرفتن این دو مقاله، امکان می‌دهد مسئله فاشیسم هم از منظر تحلیل روان‌شناختی و سیاسی و هم از زاویه رابطه قدرت با امر قدسی دنبال شود.

درباره کتاب ساختار روانشناختی فاشیسم= The psychological structure of fascism

پرسش مرکزی مقاله باتای این است که چگونه نیروهایی ناراضی، که می‌توانستند به سوی اهداف انقلابی یا سوسیالیستی حرکت کنند، در مسیری قرار گرفتند که نتیجه‌اش غایاتی سرکوبگرانه و فاشیستی بود. نویسنده به‌جای آن‌که فاشیسم را فقط با شعارها یا نهادهای رسمی‌اش توضیح دهد، به نیروهای عاطفی و روابطی توجه می‌کند که افراد را در یک ساختار قدرت به یکدیگر پیوند می‌دهند.

در این تحلیل، قدرت فاشیستی بنیانی دوگانه دارد: از یک سو نظامی است و از سوی دیگر با امر مذهبی یا قدسی پیوند می‌خورد. این دو جنبه در ساختار فاشیستی به‌سادگی از هم جدا نمی‌شوند؛ زیرا تمرکز قدرت، هم به انضباط و فرمان‌برداری نیاز دارد و هم از نوعی وحدت عاطفی و نمادین بهره می‌گیرد. به همین دلیل، فاشیسم در نخستین نمود خود همچون تمرکز یافتن نیروهای پراکنده آشکار می‌شود.

وجه نظامی این ساختار اهمیت ویژه‌ای دارد. رابطه پیشوا با اعضای حزب، در بسیاری از جنبه‌ها به رابطه فرمانده با سربازان شباهت پیدا می‌کند؛ رابطه‌ای که در آن فرمان، اتحاد و اطاعت در کنار هم قرار می‌گیرند. باتای نشان می‌دهد که پیشوا تنها یک مدیر یا نماینده سیاسی نیست، بلکه نقطه تمرکز پیوندهای احساسی و قدرتی است که گروه را یکپارچه می‌کند.

کتاب همچنین به تناقضی بنیادین در دل فاشیسم توجه دارد: فاشیسم ممکن است از نیروی جوشان نارضایتی و شور انقلابی استفاده کند، اما در همان حال، آن شور را به انضباط داخلی و سلطه نظامی می‌سپارد. عرض‌اندام آمرانه پیشوا در این روند، به معنای نفی همان جوشش انقلابی است که امکان قدرت گرفتن او را فراهم کرده بود. بنابراین، جنبش رهایی‌بخش می‌تواند در مسیر تمرکز قدرت، به ساختاری مخالف با سرچشمه اولیه خود تبدیل شود.

مقاله ریچمن با عنوان قدرت و امر قدسی، در ادامه این بحث قرار می‌گیرد و به توضیح و تبیین مقاله نخست کمک می‌کند. حضور آن در کنار نوشته باتای، توجه خواننده را به این نکته جلب می‌کند که قدرت سیاسی تنها از راه اجبار مستقیم عمل نمی‌کند؛ گاهی از احساس تعلق، تقدس، همبستگی و پذیرش عاطفی نیز نیرو می‌گیرد.

از این منظر، ساختار روانشناختی فاشیسم اثری برای شناخت یک اصطلاح سیاسی به‌صورت سطحی نیست. کتاب می‌پرسد چه چیزی افراد را به یک قدرت متمرکز نزدیک می‌کند، چگونه روابط فرماندهی شکل می‌گیرند و چرا شور جمعی می‌تواند به جای دگرگونی، به سرکوب و نفی خود منتهی شود. مطالعه آن برای خوانندگانی ارزشمند است که می‌خواهند نسبت میان روان‌شناسی جمعی، اقتدار، خشونت و سیاست را دقیق‌تر دنبال کنند.

نویسنده کتاب ساختار روانشناختی فاشیسم= The psychological structure of fascism

ژرژ باتای مقاله‌نویس، نظریه‌پرداز فلسفی و داستان‌نویس فرانسوی است. در توصیف اندیشه او، عنوان «متافیزیک‌دان شر» به کار رفته است؛ عنوانی که با علاقه او به موضوعاتی چون رابطه جنسی، مرگ، تحقیر و قدرت ارتباط دارد. این دغدغه‌ها در آثارش به بررسی موقعیت‌هایی می‌انجامند که در آن‌ها فرد، گروه و نظم عقلانی با نیروهایی شدید و گاه خشونت‌آمیز روبه‌رو می‌شوند.

باتای ادبیات سنتی را نمی‌پذیرفت و باور داشت هدف نهایی فعالیت‌های فکری، هنری یا مذهبی می‌تواند نابودی فرد منطقی در کنشی مشترک، خشن و متعالی باشد. در این کتاب، تمرکز او بر سازوکار قدرت فاشیستی و پیوند آن با نیروهای عاطفی و قدسی است؛ بنابراین خواننده با متنی روبه‌رو می‌شود که تحلیل سیاسی را با پرسش‌هایی فلسفی درباره انسان، جمع و اقتدار همراه می‌کند.

خرید کتاب ساختار روانشناختی فاشیسم= The psychological structure of fascism به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به فلسفه معاصر اروپا، نظریه سیاسی و تحلیل روان‌شناختی فاشیسم علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی جدی برای مطالعه باشد. اثر برای کسانی مناسب است که می‌خواهند فراتر از تعریف‌های رایج، رابطه میان قدرت متمرکز، رهبر، حزب، انضباط نظامی و احساسات جمعی را بررسی کنند.

همچنین اگر از آثاری درباره امر قدسی، خشونت، شور انقلابی و دگرگونی نیروهای اجتماعی لذت می‌برید، ساختار روانشناختی فاشیسم چشم‌اندازی فشرده و نظری در اختیارتان می‌گذارد. انتظار شما از این کتاب باید مطالعه‌ای تحلیلی و فلسفی باشد؛ متنی که به‌جای ارائه پاسخ‌های ساده، پرسش‌های دشواری درباره شکل‌گیری اقتدار و تبدیل نارضایتی به سلطه پیش رویتان می‌گذارد.