جمعهٔ سیاه اثر حسین نیری
معرفی کتاب جمعهٔ سیاه
گاهی یک روز در تاریخ، چنان با خاطره و سرنوشت یک ملت گره می‌خورد که نامش از یک تاریخ ساده فراتر می‌رود. کتاب جمعهٔ سیاه نوشتهٔ حسین نیری، روایتی داستانی و نوجوان‌پسند از یکی از مهم‌ترین رخدادهای روزهای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ ایران است؛ روایتی دربارهٔ واقعهٔ ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ و کشتار مردم در میدان ژالهٔ تهران.
این کتاب شانزدهمین جلد از مجموعهٔ قصه‌های روزهای انقلاب است؛ مجموعه‌ای که با هدف بازگویی ماجراها و اتفاقات انقلاب برای کودکان و نوجوانان شکل گرفته است. نویسنده در این اثر، به سراغ روزی پرتنش می‌رود که اعتراض‌های مردمی در محله‌های جنوبی تهران، خیابان ژاله و میدان ژاله به سرکوب خونین تظاهرکنندگان انجامید و در حافظهٔ تاریخی ایران با عنوان «جمعهٔ سیاه» باقی ماند.
دربارهٔ کتاب جمعهٔ سیاه
جمعهٔ سیاه تلاش می‌کند واقعه‌ای تاریخی و سنگین را با زبانی ساده، روان و قابل فهم برای نوجوانان روایت کند. داستان از فضای روزهای پیش از ۱۷ شهریور آغاز می‌شود؛ روزهایی که ماه رمضان در راه است و مردم خود را برای استقبال از آن آماده می‌کنند، اما فضای جامعه دیگر مانند سال‌های گذشته نیست. اعتراض‌ها از شهرهای گوناگون شنیده می‌شوند و مردم، رهبران مذهبی و رهبران ملی بیش از گذشته با شرایطی روبه‌رو هستند که آرامش ظاهری را کنار زده است.
در روایت کتاب، فضای اجتماعی آن روزها تنها به یک حادثهٔ ناگهانی محدود نمی‌شود. خواننده با جامعه‌ای روبه‌رو می‌شود که نارضایتی و اعتراض در آن گسترش یافته و حکومت نیز از افزایش دامنهٔ این صداها بیم دارد. همین زمینه، اهمیت واقعهٔ ۱۷ شهریور را روشن‌تر می‌کند و نشان می‌دهد که کشتار میدان ژاله در بستر روزهایی پرالتهاب رخ داده است. کتاب، بدون دور شدن از زبان مناسب نوجوانان، از تظاهرات مخالفان و انقلابیون و برخورد نیروهای نظامی ارتش شاهنشاهی ایران با آنان سخن می‌گوید.
یکی از ویژگی‌های این اثر، استفاده از خاطرات گوناگون برای نزدیک شدن به تجربهٔ آن روز است. در شکل‌گیری روایت، خاطرات شخصیت‌های مهم حاضر در واقعه، تظاهرکنندگان و بازماندگان مورد توجه قرار گرفته‌اند. به این ترتیب، جمعهٔ سیاه فقط گزارشی خشک از یک تاریخ نیست؛ بلکه می‌کوشد تصویری انسانی‌تر از روزی ارائه دهد که مردم در میدان ژاله و خیابان‌های اطراف آن حضور داشتند و با پیامدهای تلخ سرکوب روبه‌رو شدند.
خواندن این کتاب می‌تواند به نوجوانان کمک کند تا ارتباط میان یک رویداد تاریخی و فضای اجتماعی پیرامون آن را بهتر درک کنند. مخاطب در مسیر روایت، با مفاهیمی مانند اعتراض مردمی، خاطرهٔ جمعی، سرکوب و دگرگونی‌های اجتماعی روبه‌رو می‌شود. اهمیت کتاب در همین پیوند میان روایت داستانی و تاریخ معاصر است: ماجرایی واقعی با بیانی خواندنی بازگو می‌شود تا گذشته برای نسل امروز ملموس‌تر و قابل تأمل‌تر باشد.
نویسندهٔ کتاب جمعهٔ سیاه
حسین نیری در کتاب جمعهٔ سیاه، موضوعی تاریخی را با رویکردی روایی و زبانی ساده دنبال می‌کند. تمرکز او بر واقعهٔ ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ و تجربهٔ مردمی است که در جریان اعتراض‌ها در میدان ژاله حضور داشتند. او برای بازسازی فضای آن روز، به خاطرات گروه‌های مختلف توجه دارد؛ از شخصیت‌های مهم و حاضر در واقعه گرفته تا تظاهرکنندگان و بازماندگان.
این شیوه باعث می‌شود روایت، هم به زمینهٔ تاریخی حادثه توجه داشته باشد و هم از زاویهٔ تجربهٔ انسان‌هایی که آن را دیده یا از سر گذرانده‌اند، به ماجرا نزدیک شود. انتخاب زبانی روان و متناسب با مخاطب نوجوان نیز کمک می‌کند موضوعی پیچیده و تلخ، بدون دشوارگویی و فاصلهٔ زیاد از ذهن خواننده روایت شود. حاصل کار، داستانی تاریخی دربارهٔ یکی از روزهای تعیین‌کنندهٔ مسیر انقلاب ۱۳۵۷ ایران است.
خرید کتاب جمعهٔ سیاه به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟
اگر به تاریخ معاصر ایران و روایت‌های مربوط به روزهای انقلاب علاقه دارید، جمعهٔ سیاه می‌تواند انتخابی مناسب برای آشنایی با واقعهٔ ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ باشد. این کتاب به‌ویژه برای نوجوانانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند دربارهٔ کشتار مردم در میدان ژاله، فضای اعتراض‌های آن دوره و جایگاه این حادثه در روند منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ اطلاعاتی روشن و داستانی به دست آورند.
این اثر برای والدین، مربیان و کتاب‌خوان‌هایی نیز مناسب است که به‌دنبال کتابی دربارهٔ تاریخ انقلاب برای مخاطب کودک و نوجوان هستند؛ کتابی که به‌جای ارائهٔ فهرستی از تاریخ‌ها، یک واقعه را در بستر اجتماعی و انسانی آن دنبال می‌کند. اگر از مطالعهٔ داستان‌های تاریخی با نثر ساده و روان لذت می‌برید، در این کتاب با روایتی روبه‌رو می‌شوید که هم به فضای پرتنش پیش از حادثه توجه دارد و هم خاطرات گروه‌های مختلف مردم را در بازگویی آن وارد می‌کند.
در نهایت، هنگام خرید جمعهٔ سیاه باید انتظار روایتی نوجوان‌پسند از یک واقعهٔ تلخ و مهم تاریخی را داشته باشید؛ روایتی که بر فهم فضای پیش از حادثه، حضور مردم در اعتراض‌ها و پیامدهای سرکوب در میدان ژاله تمرکز دارد. این کتاب می‌تواند آغاز مناسبی برای گفت‌وگو دربارهٔ تاریخ معاصر، خاطرهٔ جمعی و نقش مردم در تحولات اجتماعی باشد.
