شب هزار و یکم (نمایشنامه) اثر بهرام بیضایی

معرفی کتاب شب هزار و یکم (نمایشنامه)

اگر شهرزاد را فقط قصه‌گویی برای به‌تعویق‌انداختن مرگ بدانیم، این نمایشنامه ما را به پیش از او و پس از او می‌برد؛ به زنانی که با روایت، انتخاب و ایستادگی، سرنوشت خود را تغییر می‌دهند. شب هزار و یکم (نمایشنامه) اثر بهرام بیضایی، مجموعه‌ای از سه نمایشنامه تک‌پرده‌ای هم‌نام و پی‌درپی است که می‌توان آن‌ها را سه پرده از نمایشی بلند نیز دانست.

در این اثر، افسانه‌های آشنا از زاویه‌ای تازه بازخوانی می‌شوند. بیضایی به سراغ داستان ضحاک، ریشه‌های هزار افسان، سرگذشت مترجم گمنام آن و زنی در روزگار نزدیک‌تر به زمان ما می‌رود. نتیجه، روایتی چندلایه درباره قصه‌گویی، قدرت، ترس، حافظه و زنانی است که برخلاف نقش‌های ازپیش‌تعیین‌شده، در ساختن پایان داستان سهم دارند.

درباره کتاب شب هزار و یکم (نمایشنامه)

نمایشنامه نخست داستان شهرناز و ارنواز، دختران جمشید و همسران ضحاک، را پیش می‌کشد؛ روایتی از ماجرایی که در افسانه ضحاک گفته نشده است. آن‌ها داوطلبانه با ضحاک ازدواج می‌کنند و هر شب با گفتن داستانی او را به خواب می‌برند تا جوان دیگری از مرگ نجات پیدا کند؛ جوانی که مغزش باید خوراک مارهای ضحاک شود. این چرخه تا شب هزار و یکم ادامه می‌یابد، اما رسیدن به این شب، معنای دیگری به رابطه روایت، رهایی و سرنوشت می‌دهد.

پرده دوم به داستان ایرانی گمنام می‌پردازد که هزار افسان را از فارسی به عربی بازمی‌گرداند؛ اثری که بعدها در بازگردانی دوباره به فارسی، با نام هزار و یک شب شناخته می‌شود. در این بخش، ترجمه تنها جابه‌جایی واژه‌ها میان دو زبان نیست، بلکه با قدرت و خیانت خلیفه گره می‌خورد. سرگذشت این مترجم، بخش ناگفته‌ای از تاریخ یک روایت بزرگ را به صحنه می‌آورد و نشان می‌دهد که قصه‌ها چگونه در مسیر انتقال، نام و سرنوشت تازه‌ای پیدا می‌کنند.

نمایش سوم از نظر زمان به روزگار ما نزدیک‌تر است و در خانه یک خان و همسرش رخ می‌دهد. روشنک هزار و یک شب می‌خواند، اما خرافه‌ای رایج هشدار می‌دهد که زنان نباید این کتاب را بخوانند؛ زیرا چنین کاری مرگ آنان را به‌دنبال دارد. روشنک با آگاهی از این ترس، خواندن را ادامه می‌دهد و در انتظار نتیجه می‌نشیند. او نیز شکلی دیگر از شهرزاد است؛ زنی که روایت را به ابزار تصمیم و ایستادگی تبدیل می‌کند و پایان انتظارش، مسیر دیگری پیش روی او می‌گذارد.

سه نمایشنامه در کنار هم، زنجیره‌ای از بازآفرینی و بازگشت را شکل می‌دهند: از ضحاک و زنانش، به مترجمی که سرگذشت هزار افسان را تغییر می‌دهد، و سپس به زنی که در زمانه‌ای نزدیک‌تر با خواندن همان روایت روبه‌رو می‌شود. وجه برجسته اثر، حضور زنانی فعال است؛ زنانی که تنها موضوع قصه نیستند، بلکه درباره زندگی، ترس و آینده خود تصمیم می‌گیرند. بازسازی کهن‌الگوی شهرزاد در این کتاب، به شکل‌گیری قهرمانانی متمایز و چندوجهی کمک می‌کند.

فضای اثر میان اسطوره، افسانه، تاریخ روایت و زندگی روزمره حرکت می‌کند. با این حال، سه بخش از یکدیگر جدا نمی‌مانند و مضمون‌هایی مانند نجات، خاموش‌کردن قدرت، خیانت، خرافه و امکان مقاومت، آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد. ساختار تک‌پرده‌ای هر نمایشنامه، روایت‌ها را فشرده و متمرکز نگه می‌دارد؛ از سوی دیگر، پیوستگی سه پرده باعث می‌شود خواننده هر داستان را در پرتو دو داستان دیگر دوباره ببیند.

نویسنده کتاب شب هزار و یکم (نمایشنامه)

بهرام بیضایی در شب هزار و یکم به جای بازگویی ساده افسانه‌ها، بخش‌های ناگفته و گمشده آن‌ها را به مرکز توجه می‌آورد. رویکرد او بر گفت‌وگو میان روایت‌های کهن و تجربه‌های نزدیک‌تر به زمان ما استوار است؛ به همین دلیل، ضحاک، مترجم هزار افسان و روشنک، با وجود تفاوت جهان‌هایشان، در یک مسیر فکری مشترک قرار می‌گیرند. دغدغه نویسنده، بازشناسی نقش قصه و جایگاه زن در روایت است؛ زنانی که در این نمایشنامه شنونده یا قربانی صرف نیستند و با کنش خود، داستان را پیش می‌برند.

خرید کتاب شب هزار و یکم (نمایشنامه) به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به نمایشنامه‌های ایرانی، بازخوانی اسطوره‌ها و روایت‌های چندلایه علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. خوانندگانی که از داستان‌های مرتبط با ضحاک، شهرزاد و هزار و یک شب لذت می‌برند، در این اثر با زاویه‌ای متفاوت و کمترگفته‌شده روبه‌رو می‌شوند. همچنین اگر به نقش زنان در ادبیات، پیوند میان قصه‌گویی و قدرت، یا بررسی اثر خرافه و ترس بر زندگی انسان‌ها علاقه‌مندید، سه نمایشنامه این مجموعه موضوعات قابل تأملی پیش رویتان می‌گذارند.

شب هزار و یکم برای کسانی مناسب است که از متن‌های نمایشی فشرده، فضای اسطوره‌ای و گفت‌وگویی میان گذشته و حال استقبال می‌کنند. انتظار شما از این کتاب باید مواجهه با سه روایت مرتبط باشد، نه یک بازگویی مستقیم از هزار و یک شب. در نهایت، ارزش خواندن اثر در همین جابه‌جایی نگاه است: قصه‌های قدیمی بار دیگر روایت می‌شوند تا زنانشان امکان انتخاب، مقاومت و تغییر سرنوشت را به دست آورند.