اخگر انفجار اثر فرید قاسمی

معرفی کتاب اخگر انفجار: پیش‌زمینه و پی‌آمد مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» و چاپ سپاری‌های همسان در روزنامه‌های آفتاب شرق، آیندگان، اطلاعات، رستاخیز و کیهان

گاهی یک مقاله مطبوعاتی از مرز یک نوشته سیاسی فراتر می‌رود و به جرقه‌ای برای آشکار شدن سازوکار قدرت، رسانه و اعتراض اجتماعی تبدیل می‌شود. کتاب «اخگر انفجار: پیش‌زمینه و پی‌آمد مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» و چاپ سپاری‌های همسان در روزنامه‌های آفتاب شرق، آیندگان، اطلاعات، رستاخیز و کیهان» نوشته فرید قاسمی، پژوهشی درباره یکی از بحث‌برانگیزترین نمونه‌های پیوند سیاست و مطبوعات در دوره پهلوی است.

این کتاب به مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» می‌پردازد؛ نوشته‌ای که با نام مستعار «احمد رشیدی مطلق» در روزنامه اطلاعات منتشر شد و به‌دلیل عبارت‌ها و اشاره‌های توهین‌آمیزش به آیت‌الله خمینی، اهمیت و پیامدهای گسترده‌ای پیدا کرد. قاسمی با دنبال کردن پیش‌زمینه نگارش، مسیر آماده‌سازی و چگونگی انتشار مقاله، تصویری مستند از روندی ارائه می‌دهد که در آن تصمیم سیاسی به متن مطبوعاتی تبدیل شد.

درباره کتاب اخگر انفجار: پیش‌زمینه و پی‌آمد مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» و چاپ سپاری‌های همسان در روزنامه‌های آفتاب شرق، آیندگان، اطلاعات، رستاخیز و کیهان

محور اصلی کتاب، بازسازی زنجیره‌ای است که به انتشار مقاله انجامید. در این روایت، موضوع از دستور محمدرضاشاه پهلوی برای نگارش مقاله آغاز می‌شود و سپس پیگیری‌های امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت ایران، برای سپردن کار به فرهاد نیکوخواه، رئیس دفتر مطبوعات، بررسی می‌شود. پس از آن، نقش روزنامه‌نگاری قدیمی به نام علی شعبانی در روند تهیه مقاله مورد توجه قرار می‌گیرد.

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، تکیه بر مدارک گوناگون است. نامه‌های ساواک، نقل‌قول‌ها و اظهارات مقام‌های دولتی پهلوی در کنار روایت روند اداری و مطبوعاتی انتشار مقاله قرار گرفته‌اند. این اسناد به خواننده اجازه می‌دهند مسئله را فقط از زاویه متن مقاله نبیند، بلکه مسیر تصمیم‌گیری، هماهنگی و اعمال فشار برای چاپ آن را نیز دنبال کند.

در ادامه، کتاب به تأیید مقاله از سوی شاه و ابلاغ آن برای انتشار در یک روزنامه معتبر می‌پردازد. داریوش همایون، وزیر اطلاعات و جهانگردی وقت، در این روند نقشی مهم دارد و مقاله در نهایت به روزنامه اطلاعات تحمیل می‌شود. سپس چاپ سپاری‌های همسان در روزنامه‌های آفتاب شرق، آیندگان، اطلاعات، رستاخیز و کیهان، بخشی دیگر از موضوع پژوهش را شکل می‌دهد.

عنوان کتاب با تعبیر «اخگر انفجار» به ماهیت حساس این رویداد اشاره دارد؛ رویدادی که در آن یک متن مطبوعاتی در بستری سیاسی تولید و منتشر شد. اهمیت اثر فقط در بازگویی یک ماجرای روزنامه‌نگارانه نیست؛ بلکه در نشان دادن رابطه میان قدرت سیاسی، نهادهای دولتی و مطبوعات نیز هست. از این منظر، کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر و تاریخ مطبوعات خواندنی است.

قاسمی در بررسی خود، روایت‌های مربوط به نویسنده مقاله و روند انتساب آن را نیز کنار هم می‌گذارد. مقاله با نام جعلی «احمد رشیدی مطلق» منتشر شده بود و کتاب با گردآوری اظهارات و مدارک، به پرسش‌های مربوط به چگونگی شکل‌گیری و آماده‌سازی آن توجه می‌کند. بنابراین خواننده با اثری روبه‌رو است که هم سندمحور است و هم یک پرونده مطبوعاتی را مرحله‌به‌مرحله باز می‌کند.

این پژوهش برای کسانی ارزش دارد که می‌خواهند از سطح روایت‌های کوتاه و پراکنده عبور کنند و زمینه یک واقعه مهم مطبوعاتی را در پیوند با ساختار سیاسی زمانه بررسی کنند. خواندن آن، توجه را به نقش دستورهای رسمی، مناسبات اداری و جایگاه روزنامه‌ها در انتشار یک متن مناقشه‌برانگیز جلب می‌کند و تصویری دقیق‌تر از فضای سیاسی و رسانه‌ای آن دوره به دست می‌دهد.

نویسنده کتاب اخگر انفجار: پیش‌زمینه و پی‌آمد مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» و چاپ سپاری‌های همسان در روزنامه‌های آفتاب شرق، آیندگان، اطلاعات، رستاخیز و کیهان

فرید قاسمی در این کتاب رویکردی پژوهشی و مستند در پیش گرفته است. او به‌جای بسنده کردن به بازگویی ماجرا، مدارک متعدد، نامه‌های ساواک و گفته‌های مقام‌های دولتی پهلوی را در بررسی خود وارد می‌کند. تمرکز نویسنده بر جزئیات مسیر نگارش و انتشار مقاله است؛ از تصمیم سیاسی و واگذاری کار تا چاپ در روزنامه‌ها.

نگاه قاسمی به موضوع، یک رخداد مطبوعاتی را در چند سطح بررسی می‌کند: متن مقاله، هویت و روند کار نویسندگان و واسطه‌ها، نقش مقام‌های دولتی و شیوه انتشار آن در چند روزنامه. همین ترکیب، کتاب را به مطالعه‌ای درباره اسناد، روزنامه‌نگاری و تاریخ سیاسی تبدیل می‌کند و به خواننده امکان می‌دهد ارتباط میان این حوزه‌ها را در یک نمونه مشخص دنبال کند.

خرید کتاب اخگر انفجار: پیش‌زمینه و پی‌آمد مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» و چاپ سپاری‌های همسان در روزنامه‌های آفتاب شرق، آیندگان، اطلاعات، رستاخیز و کیهان به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ معاصر ایران، تاریخ مطبوعات و نقش رسانه‌ها در تحولات سیاسی علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای مطالعه‌ای مستند درباره یک مقاله جنجالی باشد. اثر همچنین برای خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند سازوکار ارتباط میان مقام‌های سیاسی، نهادهای اداری و روزنامه‌ها را در یک پرونده مشخص بشناسند.

این کتاب برای کسانی مناسب است که از پژوهش‌های مبتنی بر نامه‌ها، اسناد و نقل‌قول‌های تاریخی لذت می‌برند و ترجیح می‌دهند یک رویداد را با توجه به زمینه، روند شکل‌گیری و چگونگی انتشار آن بررسی کنند. در نهایت، «اخگر انفجار» انتظاری روشن پیش روی شما می‌گذارد: مواجهه با روایتی پژوهشی از مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» و شبکه‌ای از تصمیم‌ها و چاپ‌های همسان که پیرامون آن شکل گرفت.