از سرزمین بیپرنده تا قلعه اثر محمود زند مقدم
معرفی کتاب از سرزمین بیپرنده تا قلعه [دو متن]
گاهی یک مأموریت اداری، مسیر زندگی و نگاه یک انسان را برای همیشه تغییر میدهد. کتاب «از سرزمین بیپرنده تا قلعه [دو متن]» روایت محمود زند مقدم از مواجههای کمسابقه با بلوچستان است؛ سفری که از دل یک کار آماری آغاز میشود و به مشاهده جامعه، فرهنگ، جغرافیا و شیوه زیست مردمی میرسد که برای نویسنده تجربهای متفاوت و فراموشنشدنی رقم میزنند.
این کتاب حاوی دو متن است و در بخش مهمی از محتوای آن، نخستین سفر محمود زند مقدم به بلوچستان در سال ۱۳۴۱ روایت میشود. نویسنده در آن زمان بیستویکساله و کارشناس امور اجتماعی مرکز آمار بود و در پروژهای مشترک میان بانک مرکزی و مرکز آمار، مأمور بررسی بودجه و هزینه خانوارهای روستایی بلوچ شد. انتخاب او برای این مأموریت، چنانکه خود روایت میکند، بیشتر حاصل اتفاق بود؛ اما همین اتفاق، او را به سرزمینی برد که کمتر کسی در آن روزگار به آن سفر میکرد.
درباره کتاب از سرزمین بیپرنده تا قلعه [دو متن]
پیش از سفر به بلوچستان، زند مقدم برای تکمیل فرهنگ جغرافیایی روستاهای ایران به بخشهایی از آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، کردستان، کرمانشاه، سنقر، ایلام و اراک رفته بود. بسیاری از روستاهایی که او میدید حتی روی نقشه ثبت نشده بودند. کار او تنها عبور از این مناطق نبود؛ روستاها را شناسایی میکرد، جای آنها را به نقشه میافزود و واژههای رایج میان مردمشان را استخراج میکرد. همین پیشینه باعث میشود سفر بلوچستان در ادامه تجربهای شکل بگیرد که در آن مشاهده دقیق جغرافیا و زبان، در کنار شناخت زندگی اجتماعی قرار دارد.
فضای بلوچستان در این روایت، برای نویسنده چنان متفاوت است که آن را تجربه تنفس در بدایت تاریخ میداند. او از شرایط دشوار زندگی، کمبود آب و مناسباتی سخن میگوید که در آن بزها، شترها، خرها و انسانها از آب باران استفاده میکردند و همانجا رخت و ظرف میشستند. این جزئیات، تصویری ملموس از محیطی میسازند که برای خواننده امروز، هم دور و ناشناخته است و هم از طریق نگاه شاهدی جوان، قابل لمس میشود.
یکی از محورهای جالب کتاب، توجه به ساختار قبیلهای بلوچهاست. زند مقدم تفاوت عنوان و جایگاه رئیس قبایل بلوچ را با دیگر مناطقی که پیشتر دیده بود، شرح میدهد. در اینجا رئیس قبیله «خان» نامیده نمیشد، بلکه عنوان «سردار» داشت. نویسنده این موضوع را با مناسبات تاریخی و اقتصادی منطقه پیوند میدهد: مالیاتهای سنگینی که در دوره قاجار از بلوچستان گرفته میشد و غارت بهعنوان راهی برای جبران هزینهها و تأمین اقتصاد، به شکلگیری نقش سردار در هدایت این روابط انجامیده بود.
در این روایت، بلوچستان فقط یک نقطه جغرافیایی نیست؛ جامعهای با سلسلهمراتب خاص، تجربه تاریخی متفاوت و شیوهای متمایز برای سازماندادن زندگی است. حرکت گروهها تا بم و کرمان و بازگشت آنان، بخشی از تصویری است که نویسنده از گستره این مناسبات ارائه میکند. اهمیت کتاب در این است که این موضوعات را از زاویه نگاه کسی بازگو میکند که پیش از آن به مناطق مختلف ایران سفر کرده بود و با این حال، بلوچستان را تجربهای بیهمتا مییافت.
نثر کتاب بر مشاهده و روایت استوار است. خواننده با گزارشی خشک و صرفاً اداری روبهرو نیست؛ بلکه با خاطرات و دریافتهایی همراه میشود که در آن محیط، آدمها، واژهها، روابط اجتماعی و دشواریهای زندگی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. از سوی دیگر، حضور پیشینه آماری و جغرافیایی نویسنده، به روایت جهت میدهد و کمک میکند جزئیات سفر در ارتباط با زندگی واقعی مردم دیده شود. این ترکیب، کتاب را برای علاقهمندان به سفرنامه، تاریخ اجتماعی و شناخت فرهنگهای محلی جذاب میکند.
نویسنده کتاب از سرزمین بیپرنده تا قلعه [دو متن]
محمود زند مقدم در این کتاب با نگاهی همراه با دقت و کنجکاوی، تجربه نخستین سفر خود به بلوچستان را بازسازی میکند. تجربه او در بررسی روستاهای ایران، تکمیل فرهنگ جغرافیایی و ثبت واژههای محلی، در شیوه نگاهش به این سفر نیز دیده میشود. او تنها به مسیر و مقصد نمیپردازد؛ بلکه محیط زندگی، مناسبات قبیلهای، منابع آب و تفاوتهای فرهنگی را میبیند و آنها را در قالب روایتی شخصی و قابل دنبالکردن به خواننده منتقل میکند.
اهمیت روایت زند مقدم در پیوند میان مشاهده مستقیم و توجه به زمینههای اجتماعی است. او از چیزهایی میگوید که در نگاه نخست ممکن است جزئی به نظر برسند، اما در کنار هم تصویری از یک منطقه و مردمان آن میسازند. به همین دلیل، کتاب هم ارزش روایی دارد و هم میتواند دریچهای برای تأمل درباره ثبت جغرافیا، زبان و زندگی اجتماعی در ایران باشد.
خرید کتاب از سرزمین بیپرنده تا قلعه [دو متن] به چه کسانی پیشنهاد میشود؟
اگر به سفرنامههایی علاقه دارید که مقصد را فقط از منظر دیدنیها معرفی نمیکنند و به زندگی روزمره مردم، ساختار اجتماعی و تفاوتهای فرهنگی میپردازند، این کتاب میتواند انتخابی مناسب برای شما باشد. علاقهمندان به بلوچستان و فرهنگ بلوچ، تاریخ اجتماعی ایران و روایتهای مربوط به روستاهای کمترشناختهشده نیز از فضای کتاب بهره خواهند برد.
این اثر برای خوانندگانی پیشنهاد میشود که دوست دارند با بخشی از ایران در دهه ۱۳۴۰ آشنا شوند؛ دورهای که بسیاری از روستاها هنوز روی نقشه نیامده بودند و سفر به بلوچستان برای بسیاری تجربهای ناآشنا به شمار میرفت. اگر از متنهایی لذت میبرید که در آنها روایت شخصی با مشاهده جغرافیایی و بررسی مناسبات اجتماعی همراه میشود، «از سرزمین بیپرنده تا قلعه [دو متن]» انتظاری متفاوت از یک سفرنامه معمولی برایتان ایجاد خواهد کرد. با خرید این کتاب، خود را برای خواندن روایتی آماده کنید که بیش از شرح یک مأموریت، ثبت مواجهه با سرزمینی متفاوت و مردمانی با تجربه تاریخی ویژه است.
