مدرنیتهٔ گفت و گویی؛ جمالزاده و افسانهٔ پدر داستان‌نویسی اثر حمید رضایی یزدی

معرفی کتاب مدرنیتهٔ گفت و گویی؛ جمالزاده و افسانهٔ پدر داستان‌نویسی

آیا مدرنیتهٔ ایرانی نتیجهٔ کنار گذاشتن سنت‌های پیشین بوده است؟ کتاب «مدرنیتهٔ گفت و گویی؛ جمالزاده و افسانهٔ پدر داستان‌نویسی» با طرح این پرسش، خواننده را به بازنگری در دو تصور رایج دعوت می‌کند: تقابل کامل سنت و تجدد، و نسبت دادن آغاز داستان‌نویسی فارسی به تأثیر مستقیم ادبیات غرب. حمید رضایی یزدی در این اثر، با تمرکز بر سنت مناظره و گفت‌وگو، تصویری پیچیده‌تر از مدرنیتهٔ ایرانی و جایگاه محمدعلی جمالزاده ارائه می‌دهد.

این کتاب از ترجمهٔ دو بخش شکل گرفته است: مقالهٔ «سنت گفت‌وگویی مدرنیتهٔ ایرانی» و فصل نخست کتاب «ادبیات فارسی و مدرنیته». بخش نخست به سنت گفت‌وگویی مناظره‌ها در ایران می‌پردازد و بخش دوم، شکل‌گیری داستان‌نویسی جمالزاده و برداشت رایج از نقش او در تاریخ ادبیات فارسی را بررسی می‌کند.

درباره کتاب مدرنیتهٔ گفت و گویی؛ جمالزاده و افسانهٔ پدر داستان‌نویسی

هستهٔ اصلی کتاب بر این ایده استوار است که گفتمان‌های گوناگون در تاریخ ایران الزاماً در برابر یکدیگر قرار نداشته‌اند. نویسنده با بررسی پیوند میان قانون و شریعت، شفا و درمان، طالع‌بینی و نجوم، و عقل‌گرایی و معنویت، نشان می‌دهد که این حوزه‌ها در بسیاری از موارد در کنار هم حضور داشته‌اند و بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند. از این منظر، مدرنیته نه حاصل حذف یک صدا به سود صدایی دیگر، بلکه نتیجهٔ گفت‌وگوی مداوم میان دیدگاه‌های مختلف است.

تأکید بر مناظره، به کتاب امکان می‌دهد جامعهٔ ایران را فضایی چندصدایی و متکثر ببیند. در این رویکرد، اختلاف نظر فقط نشانهٔ گسست نیست؛ بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای شکل‌گیری اندیشه‌های تازه باشد. خواننده با روایتی روبه‌رو می‌شود که در آن قانون، دین، دانش، درمان، باورهای نجومی و گرایش‌های عقل‌گرایانه یا معنوی، به‌صورت عرصه‌هایی کاملاً جدا از هم ترسیم نمی‌شوند. اهمیت این بحث در آن است که برداشت‌های ساده‌انگارانه از رابطهٔ سنت و مدرنیته را به چالش می‌کشد.

در بخش دوم، موضوع به جمالزاده و مجموعهٔ داستان «یکی بود یکی نبود» می‌رسد. نویسنده این دیدگاه را بررسی می‌کند که جمالزاده را پدر داستان‌نویسی فارسی و آثار او را انتقال‌دهندهٔ سنت داستان‌نویسی غربی به ایران می‌داند. استدلال کتاب آن است که این مجموعه را نمی‌توان صرفاً حاصل تقلید از ادبیات داستانی غرب دانست؛ زیرا داستان‌های جمالزاده در پیوند با سنت قصه‌نویسی فارسی، مناظره‌های دورهٔ مشروطه و تکثر گفتمانی جامعهٔ ایران در آن روزگار شکل گرفته‌اند.

رضایی یزدی در ادامه، مسیر شکل‌گیری این تصور را پی می‌گیرد و نشان می‌دهد که نخستین بار یک شرق‌شناس، چایکین، جمالزاده را پدر داستان‌نویسی و انتقال‌دهندهٔ سنت داستان‌نویسی غربی به ایران معرفی کرد. سپس، این نظر بدون بررسی و تأمل کافی تکرار شد و به روایتی پذیرفته‌شده تبدیل شد. کتاب با بازخوانی این ادعا، به جای حذف تأثیرهای بیرونی، بر ضرورت دیدن ریشه‌های داخلی و گفت‌وگویی داستان‌های جمالزاده نیز تأکید می‌کند.

تحلیل مناظره‌های دورهٔ مشروطه و سال‌های اندکی پس از آن، بخش مهمی از این استدلال را می‌سازد. از نگاه نویسنده، داستان‌نویسی جمالزاده ادامهٔ همان سنت گفت‌وگویی است؛ سنتی که در آن صداهای مختلف، باورهای متعارض و نگاه‌های اجتماعی گوناگون در کنار هم قرار می‌گیرند. بنابراین، کتاب فقط دربارهٔ یک نویسنده یا یک مجموعه‌داستان نیست؛ بلکه دربارهٔ شیوه‌ای برای فهم ادبیات فارسی و تاریخ مدرنیتهٔ ایرانی است.

سبک کتاب تحلیلی و استدلالی است و از مسیر پیوند دادن تاریخ اندیشه، ادبیات فارسی و مناظره‌های اجتماعی پیش می‌رود. خواننده می‌تواند انتظار داشته باشد که با بازتعریف رابطهٔ سنت و تجدد، نقش گفت‌وگو در شکل‌گیری اندیشهٔ ایرانی، و خوانشی متفاوت از جایگاه جمالزاده روبه‌رو شود. این اثر برای کسانی ارزشمند است که می‌خواهند به جای پذیرفتن روایت‌های تثبیت‌شده، خاستگاه‌های ادبی و فکری آن‌ها را دوباره بررسی کنند.

نویسنده کتاب مدرنیتهٔ گفت و گویی؛ جمالزاده و افسانهٔ پدر داستان‌نویسی

حمید رضایی یزدی، دانش‌آموختهٔ دکتری رشتهٔ مطالعات تاریخ خاورمیانه و خاور نزدیک از دانشگاه تورنتو و استاد مطالعات لیبرال کالج هامبر در کانادا است. رویکرد او در این کتاب بر تحلیل تاریخی و ادبی استوار است و از بررسی سنت‌های گفت‌وگویی برای بازخوانی روایت‌های رایج دربارهٔ مدرنیتهٔ ایرانی و داستان‌نویسی جمالزاده استفاده می‌کند.

رضایی یزدی در بخش مربوط به مدرنیته، رابطهٔ میان گفتمان‌های مختلف را به‌صورت تعاملی بررسی می‌کند و در بحث جمالزاده، ادبیات داستانی را در پیوند با قصه‌نویسی فارسی و مناظره‌های مشروطه می‌خواند. این شیوه باعث می‌شود کتاب هم به تاریخ اندیشه و هم به نقد ادبی نزدیک شود و خواننده را به سنجش دوبارهٔ مفاهیمی مانند «آغاز»، «تأثیرپذیری» و «مدرنیته» وادارد.

خرید کتاب مدرنیتهٔ گفت و گویی؛ جمالزاده و افسانهٔ پدر داستان‌نویسی به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ ادبیات فارسی، ادبیات مشروطه و بحث‌های مربوط به مدرنیتهٔ ایرانی علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. اثر حاضر به‌ویژه برای خوانندگانی جذاب است که می‌خواهند جایگاه جمالزاده را خارج از روایت سادهٔ «پدر داستان‌نویسی فارسی» بررسی کنند و با نقش سنت قصه‌نویسی و مناظره‌های اجتماعی در شکل‌گیری داستان‌های او آشنا شوند.

این کتاب را به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، تاریخ اندیشه، مطالعات خاورمیانه و علاقه‌مندان به نقد ادبی پیشنهاد می‌کنیم؛ همچنین اگر از آثاری دربارهٔ رابطهٔ سنت و تجدد، چندصدایی فرهنگی و تحول گفتمان‌های اجتماعی لذت می‌برید، موضوع و رویکرد آن با دغدغه‌های شما هم‌خوان است. «مدرنیتهٔ گفت و گویی؛ جمالزاده و افسانهٔ پدر داستان‌نویسی» برای خواننده‌ای مناسب است که از مطالعهٔ تحلیلی استقبال می‌کند و می‌خواهد ادبیات را در پیوند با زمینه‌های تاریخی و فکری آن بشناسد.