لیوینگ تئاتر اثر پی یر بینه
معرفی کتاب لیوینگ تئاتر
وقتی تئاتر از یک محصول صحنهای به تجربهای جمعی و شیوهای برای زیستن تبدیل میشود، مرز میان هنر و سیاست دیگر روشن و ثابت باقی نمیماند. کتاب لیوینگ تئاتر نوشتهٔ پی یر بینه، تلاشی تاریخی و تحلیلی برای فهم یکی از رادیکالترین گروههای تئاتری قرن بیستم است؛ گروهی که میخواست تماشاگر را از جایگاه ناظر منفعل بیرون بیاورد و او را در فرایند آفرینش و کنش نمایشی شریک کند.
بینه در این کتاب به سراغ گروه «تئاتر زنده» میرود؛ گروهی آوانگارد که جودیت مالینا و جولیان بک آن را در سال ۱۹۴۷ در نیویورک پایهگذاری کردند. این اثر برای خوانندگانی نوشته شده است که میخواهند تاریخ تئاتر تجربی را نه فقط از مسیر اجراها، بلکه از خلال ایدهها، انتخابهای سیاسی و دشواریهای عملی یک گروه هنری دنبال کنند.
درباره کتاب لیوینگ تئاتر
روایت کتاب از آمریکای پس از جنگ آغاز میشود؛ فضایی که نارضایتی از تئاتر تجاری، ساختارهای سلسلهمراتبی و فاصله گرفتن هنر از تجربهٔ روزمره، زمینه را برای شکلگیری شیوههای تازهٔ اجرا فراهم کرد. «تئاتر زنده» در چنین بستری شکل گرفت و از همان ابتدا بر تجربهگرایی رادیکال، بداههپردازی، آفرینش جمعی و ارتباط مستقیم با مسائل اجتماعی و سیاسی زمانه تأکید گذاشت. در نگاه این گروه، تئاتر قرار نبود صرفاً جهان را بازنمایی کند؛ بلکه میبایست در آن مداخله کند.
پی یر بینه مسیر تحول گروه را از اجراهای نخستین در نیویورک تا فعالیتهای کوچنشین و بینالمللی آن در دههٔ ۱۹۶۰ پی میگیرد. فعالیت در اروپا و تبعید عملی از ایالات متحده، بخشی از تجربهای شد که هویت گروه را تغییر داد و آن را به یکی از شناختهشدهترین جریانهای تئاتر دگراندیش تبدیل کرد. کتاب همچنین این تحولات را در کنار جنبشهای ضدجنگ، مبارزات حقوق مدنی و رویدادهای مه ۱۹۶۸ پاریس قرار میدهد تا نسبت میان صحنه و دگرگونیهای اجتماعی روشنتر شود.
آثاری مانند «ارتباط»، «بریگ»، «اسرار» و «اینک بهشت» در این بررسی، فقط نامهایی در تاریخ نمایش نیستند. بینه آنها را آزمایشهایی اجتماعی میداند که در آنها دیوار میان بازیگر و تماشاگر کاهش مییابد، بدن به ابزار اصلی بیان بدل میشود و عناصر آیینی و جمعی، تجربهٔ اجرا را از قالب معمول نمایش جدا میکنند. گاهی اجراها رایگان بودند و گاهی در حمایت از هدفی سیاسی در خیابان شکل میگرفتند؛ رویکردی که با نگاه آنارشیستی گروه و مخالفت آن با خشونت و سلسلهمراتب پیوند داشت.
تأثیرپذیری از آرتو و برشت، در کنار آرمانهای آنارشیستی و صلحطلبانه، به شکلگیری زبانی انجامید که تئاتر را با زندگی روزمره درگیر میکرد. برای بنیانگذاران گروه، تجربه کردن جامعهای در حال تغییر روی صحنه میتوانست امکان اندیشیدن و عمل کردن در زندگی واقعی را نیز تقویت کند. از سوی دیگر، کتاب تنها تصویری قهرمانانه از این تجربه ارائه نمیدهد. عنوان فرعی «تاریخ بدون افسانه» نشان میدهد که نویسنده در کنار دستاوردها، به تنشها، فرسایش اعضا، تناقضها و فاصلهٔ میان آرمانهای رادیکال و واقعیتهای اجرایی نیز توجه دارد.
ارزش خواندن لیوینگ تئاتر در همین نگاه چندلایه است. کتاب هم تاریخ یک گروه اثرگذار را روایت میکند و هم این پرسش را پیش میکشد که هنر تا چه اندازه میتواند از شکلهای تثبیتشده فاصله بگیرد و به کنشی اجتماعی بدل شود. خواننده با متنی روبهروست که اجرا، سازماندهی گروه، زندگی جمعی و سیاست را از یکدیگر جدا نمیکند و به تجربهٔ تئاتری بهعنوان امری زنده، ناآرام و درگیر با جهان مینگرد.
نویسنده کتاب لیوینگ تئاتر
پی یر بینه در لیوینگ تئاتر، رویکردی تاریخی و فرهنگی را با تحلیل زیباییشناختی درهم میآمیزد. او به جای آنکه گروه «تئاتر زنده» را به مجموعهای از افسانهها و تصویرهای آرمانی فروبکاهد، منطق درونی پروژهٔ آن را بررسی میکند: چرا گروه با تئاتر تجاری مخالفت کرد، چگونه آفرینش جمعی را جدی گرفت و به چه ترتیب سیاست را از موضوع نمایش به شیوهٔ سازمانیابی و زندگی گروهی پیوند زد.
نثر و نگاه بینه برای دنبال کردن رابطهٔ میان ایده و عمل اهمیت دارد. او اجراها را در زمینهٔ تاریخی خود قرار میدهد و در عین حال، به بدن، مشارکت تماشاگر، آیین، بداههپردازی و ساختارهای قدرت در تئاتر توجه نشان میدهد. به همین دلیل، نویسنده تنها تاریخ یک گروه را ثبت نمیکند؛ بلکه تصویری دقیقتر از کشمکش میان آرمان هنری و واقعیت جمعی به دست میدهد.
خرید کتاب لیوینگ تئاتر به چه کسانی پیشنهاد میشود؟
اگر به تاریخ تئاتر تجربی، تئاتر سیاسی و جریانهای آوانگارد قرن بیستم علاقه دارید، لیوینگ تئاتر میتواند انتخابی جدی و روشنگر باشد. این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران تئاتر نیز جذاب است؛ بهویژه برای کسانی که میخواهند دربارهٔ رابطهٔ بازیگر و تماشاگر، آفرینش جمعی، بداههپردازی و نقش بدن در اجرا تأمل کنند.
مطالعهٔ این اثر به علاقهمندان هنر اجتماعی و اندیشههای آنارشیستی و صلحطلبانه هم پیشنهاد میشود؛ زیرا کتاب نشان میدهد که یک گروه هنری چگونه کوشید باورهای سیاسی خود را در شیوهٔ اجرا و سازماندهی روزمرهاش وارد کند. اگر از آثاری لذت میبرید که هنر را جدا از جامعه نمیدانند و به جای ستایش بیچونوچرای موفقیتها، تناقضها و دشواریها را نیز نشان میدهند، از این کتاب انتظار روایتی تحلیلی، تاریخی و بیپیرایه داشته باشید.
