آفتاب گردان‌های کور اثر آلبرتو مندس

جنگ‌ها تنها با خاموش شدن صدای تفنگ‌ها به پایان نمی‌رسند، بلکه زیست واقعی آن‌ها در خانه، حافطه‌ی انسان‌ها و سکوت سنگینی ادامه می‌یابد که بر زندگی بازماندگان سایه می‌اندازد. وقتی فاجعه‌ای تاریخی رخ می‌دهد، مرز میان پیروز و شکست‌خورده کم‌رنگ می‌شود و آنچه باقی می‌ماند، رنج مشترک انسانی است.

آلبرتو مندس در اثر ماندگار خود، روایتی از همین گوشه‌های تاریک و ناگفته‌ی تاریخ ارائه می‌دهد. کتاب آفتاب‌گردان‌های کور شما را به دل روزهای تیره و تاری در اسپانیای قرن بیستم می‌برد که بزرگ‌ترین گناه آدم‌ها، اندیشیدن و آگاهی بوده است.

خلاصه‌ی کتاب آفتاب‌گردان‌های کور و مفاهیم اصلی آن

کتاب آفتاب‌گردان‌های کور (The Blind Sunflowers) روایتی تکان‌دهنده از پیامدهای انسانی جنگ داخلی اسپانیا در قالب چهار داستان پیوسته است که نویسنده آن‌ها را چهار شکست نامیده است. این داستان‌ها بین سال‌های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۲ رخ می‌دهند و سرنوشت قربانیانی را تصویر می‌کنند که پس از پایان نبرد رسمی، همچنان در گیرودار ترس، اختفا و نیستی به سر می‌برند.

در شکست نخست، سروانی از ارتش پیروز در آستانه‌ی فتح نهایی دست از جنگ می‌کشد و خود را تسلیم دشمن می‌کند؛ زیرا ادامه دادن این کشتار را بی‌معنا می‌داند. در شکست دوم، شاعری جوان همراه همسر باردارش به کوهستان می‌گریزد و پس از مرگ همسرش هنگام زایمان، دفترچه‌ای از یادداشت‌های دردناک خود و نوزادش بر جای می‌گذارد.

در بخش‌های بعدی اثر، این رشته‌های روایی به شکلی ظریف به یکدیگر گره می‌خورند. شکست سوم درباره‌ی زندانی محکوم به اعدامی است که با ساختن داستان‌های خیالی درباره‌ی پسر رییس دادگاه، مرگ خود را به تأخیر می‌اندازد تا لحظه‌ای بیشتر زنده بماند.

در شکست چهارم، پدری به نام ریکاردو به دلیل گرایش‌های سیاسی‌اش سال‌ها در کمد خانه پنهان می‌شود و همسرش النا بار سنگین اداره‌ی زندگی را بر دوش می‌کشد، در حالی که کشیشی هوس‌باز و شیفته‌ی النا، حریم این خانواده را به خطر می‌اندازد. مندس در تمام این روایت‌ها نشان می‌دهد که چگونه جنگ، هویت و انسانیت افراد را خرد می‌کند.

آلبرتو مندس کیست؟

آلبرتو مندس (Alberto Méndez) نویسنده‌ی برجسته اسپانیایی در ۲۷ اوت ۱۹۴۱ در مادرید متولد شد. او فرزند جوزپ مندس هررا، مترجم و شاعر سرشناس بود و دوران کودکی خود را در مادرید و رم گذراند. مندس در رشته فلسفه و ادبیات از دانشگاه کمپلوتنس مادرید فارغ‌التحصیل شد و تا سال ۱۹۸۲ در حزب کمونیست اسپانیا فعالیت سیاسی داشت. او که از بنیان‌گذاران انتشارات علوم جدید بود، سال‌ها به عنوان مدیر، ویرایشگر و فیلم‌نامه‌نویس در صداوسیما و انتشارات‌های معتبر بین‌المللی خدمت کرد.

او نخستین و تنها کتاب داستانی خود را در سن ۶۳ سالگی به نگارش درآورد که پس از انتشار با استقبال شگفت‌انگیز منتقدان و مخاطبان روبه‌رو شد و جوایز معتبری چون جایزه ملی نقد روایت اسپانیا موسوم به کاستیلیان (Castellana)، جایزه ستنیل (Setenil) و جایزه منتقدان را برای او به ارمغان آورد. آلبرتو مندس در انتهای همان سال در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۴ در مادرید بر اثر بیماری سرطان درگذشت.

آثار و کتاب‌های آلبرتو مندس

آلبرتو مندس تمام طول زندگی حرفه‌ای خود را در عرصه نشر، ترجمه و فیلم‌نامه‌نویسی گذراند و کتاب آفتاب‌گردان‌های کور تنها اثر داستانی و شاهکار روایی او محسوب می‌شود. این مجموعه داستان چهارگانه به دلیل ساختار بی‌نظیر و عمق معنایی، به عنوان یکی از مهم‌ترین آثار ضدجنگ در ادبیات معاصر اسپانیا شناخته می‌شود.

مشخصات کتاب آفتاب‌گردان‌های کور از آلبرتو مندس

• ‏سال انتشار اولیه: ۲۰۰۴

• ‏ژانر: داستان تاریخی و ادبیات جنگ

• ‏مفاهیم اصلی: پیامدهای انسانی جنگ داخلی اسپانیا، شکست، حافظه جمعی،ترس و سرکوب

• ‏لحن: تلخ، شاعرانه، اندوهگین و تأمل برانگیز

• ‏تحسین‌ها و میزان فروش: برنده جایزه ملی روایت اسپانیا، جایزه ستنیل، جایزه منتقدان و امتیاز ۴.۰۶ در گودریدز

• ‏انتشارات و ترجمه: انتشارات خوب با ترجمه سحر قدیمی و انتشارات برج با ترجمه آرمان امین

• ‏بهترین ترجمه: این کتاب را در ایران انتشارات برج و انتشارات خوب منتشر کرده‌اند که هر دو نسخه دارای ترجمه‌های قابل قبولی است.

• ‏ زبان نسخه‌ی اصلی: اسپانیایی

نقد و بررسی کتاب آفتاب‌گردان‌های کور از آلبرتو مندس

ساختار غیرخطی و پیوند نامرئی میان داستان‌های چهارگانه از مواردی است که برخی خوانندگان را در مواجهه نخست گیج می‌کند و درک شباهت‌ها و ارتباط‌های فامیلی میان شخصیت‌ها، مانند النا در داستان‌های مختلف، نیازمند دقت است. همچنین فضای بسیار تاریک، سنگین و اندوهبار کتاب برای مخاطبانی که به دنبال روایتی پرامید یا سرگرم‌کننده هستند، آزاردهنده به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر، تصویرسازی تند و عریان نویسنده از فساد اخلاقی و ریاکاری چهره‌های مذهبی، مانند شخصیت برادر سالوادور، بازتاب‌دهنده‌ی خشم جامعه از نقش نهادهای رسمی در دوران سرکوب است که نقدها و بحث‌های فراوانی را به همراه داشته است.

بخشی از متن کتاب آفتاب‌گردان‌های کور

انتشارات خوب، چاپ هشتم، صفحه ۱۳۰ و ۱۳۱

شاید فکر کنید خاطراتم ارتباط مختصری با آن حال‌وهوای رعب‌آور دارند. اما با وجود تلاش‌های والدینم برای محافظت از من در برابر آن مناسک خوفناک، من هم می‌ترسیدم حبابی که صمیمیت خانوادگی‌مان را در آن پنهان کرده بودیم، بترکد و دنیای خارج، دنیای آن‌ها، هجوم بیاورد و عطوفت خاموش ما، خوشبختی پنهانمان را از بین ببرد. یادم می‌آید روزی داشتیم منچ بازی می‌کردیم. پدر و مادرم به بهانه‌ی اینکه سه نفریم امتیاز نفر آخر بودن را به من دادند، به این ترتیب هیچ مهره‌ای پشت سر من نبود و خیلی راحت می‌توانستم مهره‌های آن‌ها را از میان بردارم. می‌خواستم تاس بیندازم که صدای بالاآمدن آسانسور را شنیدیم. شب بود. در ورودی ساختمان بسته بود و آن روزها کسی شب‌ها بیرون نمی‌رفت. با اینکه به نظر می‌رسید هیچ‌کداممان به تلق‌تلوق آسانسور کهنه توجهی ندارد، هر سه در بازی مکث کردیم، طوری که انگار مکثمان به چیزی که می‌شنیدیم ربط نداشت، با اینکه دلیلش واقعاً همان بود.

دیروقتِ یک روز شنبه بود. آسانسور در طبقه‌ی سوم توقف کرد. سکوت رو آمد. دست و تاس انگار در هوا معلق ماندند تا اینکه صدای زنگ در را شنیدیم.

حس و حال مطالعه‌ی کتاب

مطالعه‌ی این اثر حس حضور در غاری امن اما شکننده از سکوت و سوگ را به شما منتقل می‌کند. نثر شاعرانه و ایجاز شگفت‌انگیز نویسنده، تلخی بی‌حدوحصر فاجعه را با زیبایی ادبی پیوند می‌زند و قلبتان را می‌فشارد. خواندن داستان‌ها تجربه‌ای عمیق از هم‌دردی با قربانیانی است که تمام هستی‌شان در سایه‌ی ترس و فراموشی محو شده است.

چرا باید کتاب آفتاب‌گردان‌های کور را بخوانیم؟

این کتاب به شما می‌آموزد که در نبردهای عقیدتی و جنگ‌های داخلی، هیچ برنده‌ی واقعی وجود ندارد و هر دو طرف بازنده‌اند. شما یاد می‌گیرید که چگونه حافظه‌ی شکست‌خوردگان می‌تواند در برابر سرکوب مقاومت کند و ارزش انسانیت را پاس بدارد. همچنین درک خواهید کرد که صلح، یک انتخاب ساده نیست، بلکه ضرورتی حیاتی برای بقای روح انسان است.

این کتاب را چه کسانی بخوانند و چه کسانی نخوانند؟

خواندن این کتاب به بزرگ‌سالان علاقه‌مند به ادبیات داستانی تاریخی، داستان‌های ضدجنگ، رمان‌های روان‌شناختی و دوست‌داران ادبیات اسپانیا توصیه می‌شود.

اما افرادی که در شرایط روحی شکننده قرار دارند، از روایات تلخ و غم‌انگیز فراری هستند یا به دنبال داستان‌های حماسی و اکشن جنگی می‌گردند، بهتر است از خواندن این کتاب صرف‌نظر کنند.

سایر کتاب‌های پیشنهادی کتابچی

‏سربازان سالامیس از خاویر سرکاس:

این رمان تاریخی به جستجوی حقیقت پیرامون زنده ماندن یک نویسنده در روزهای پایانی جنگ داخلی اسپانیا می‌پردازد.

‏سایه باد از کارلوس روئیث ثافون:

داستانی پررمز و راز در بارسلونای پس از جنگ داخلی اسپانیا که حول محور کتاب‌های فراموش‌شده می‌چرخد.

‏جنگ، چهره ی زنانه ندارد از سوتلانا الکسیویچ:

روایتی مستند و تکان‌دهنده از تجربه انسان‌ها در دل فجایع جنگ و رویدادهای سهمگین تاریخی.

کتابچی مطالعه این کتاب را به شما پیشنهاد می‌کند. برای خرید کتاب آفتاب‌گردان‌های کور از بالای همین صفحه، سفارش خود را ثبت کنید.