برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران (شیرازهکتابما) اثر مهدی گنجوی
کتاب برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران (شیرازهکتابما)
آموزش و جنگ سرد فرهنگی در خاورمیانه
معرفی کتاب برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران (شیرازهکتابما)
کتاب برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران (شیرازهکتابما) به یکی از مهم‌ترین تجربه‌های پیوند میان کتاب، فرهنگ و سیاست در ایران مدرن می‌پردازد. مهدی گنجوی در این اثر، برنامهٔ کتاب فرانکلین را در بستر رقابت فرهنگی ایالات متحدهٔ آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی پس از جنگ جهانی دوم بررسی می‌کند؛ دوره‌ای که ایران بار دیگر در میدان رقابت قدرت‌های جهانی قرار گرفت، اما این‌بار گروه‌های اجتماعی گسترده‌تری در شکل‌دهی به مسائل کشور نقش داشتند.
این کتاب برای خوانندگانی نوشته شده است که می‌خواهند تاریخ کتاب و چاپ را جدا از تحولات سیاسی، اجتماعی و آموزشی نبینند. موضوع اصلی آن، بررسی نقش برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران و تأثیر متقابل آن بر جامعه، فرهنگ و ساختار قدرت است؛ برنامه‌ای که هم امکان‌هایی برای جمعیت شهرنشین و تحصیل‌کرده فراهم کرد و هم در خدمت گسترش اقتدار سلطنتی قرار گرفت.
درباره کتاب برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران (شیرازهکتابما)
پس از پایان جنگ جهانی دوم، رویارویی ایالات متحدهٔ آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی به عرصه‌های مختلف زندگی کشورها راه یافت. ایران نیز در چنین شرایطی با شکل تازه‌ای از رقابت قدرت‌های جهانی روبه‌رو شد. تفاوت مهم این دوره، حضور پررنگ‌تر اقشار و گروه‌های اجتماعی‌ای بود که می‌توانستند دربارهٔ مسائل کشور اثرگذار باشند. در این زمینه، راه‌اندازی برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران را نمی‌توان صرفاً اقدامی برای تولید یا توزیع کتاب دانست؛ این برنامه در چارچوب رقابت فرهنگی جنگ سرد طراحی و اجرا شد.
مهدی گنجوی وجوه متعدد فعالیت برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران را نقد و بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که این برنامه چگونه در ارتباط با جمعیت شهرنشین و تحصیل‌کرده قرار گرفت. کتاب از یک سو به امکان استفاده از این برنامه برای پیگیری خواسته‌های فرهنگی توجه دارد و از سوی دیگر، نسبت آن را با استبداد سلطنتی و تلاش برای تعمیم اقتدار حکومت به دوردست‌ترین نقاط کشور بررسی می‌کند. در این میان، اذهان دانش‌آموزان و اولیای آنان نیز بخشی از میدان اثرگذاری برنامه به شمار می‌آیند.
اهمیت کتاب در آن است که تاریخ کتاب، چاپ، ترجمه و آموزش را در پیوند با نیروهای اجتماعی و سیاسی داخلی و خارجی مطالعه می‌کند. بنابراین، خواننده با روایتی روبه‌رو می‌شود که برنامهٔ کتاب فرانکلین را فقط یک نهاد یا فعالیت فرهنگی منفرد نمی‌بیند، بلکه آن را در مناسبات گسترده‌تر جامعهٔ ایران قرار می‌دهد. این نگاه کمک می‌کند نقش فرهنگ مکتوب در شکل‌گیری جامعه و در بازتاب کشمکش‌های سیاسی و اجتماعی بهتر دیده شود.
بررسی این برنامه در فاصلهٔ کودتای ۲۸ مرداد تا انقلاب ۵۷، فرصتی برای بازبینی و بازاندیشی در نیروهایی فراهم می‌آورد که در شکل‌دهی به جامعهٔ ایران نقش داشتند. کتاب، هم ظرفیت‌های فرهنگی برنامه و هم نسبت آن با ساختار قدرت را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد و از همین راه، تصویری چندوجهی از رابطهٔ کتاب، آموزش، ترجمه و سیاست ارائه می‌کند.
نویسنده کتاب برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران (شیرازهکتابما)
مهدی گنجوی نویسنده و محقق است و دکترای خود را در زیرشاخهٔ رهبری آموزشی و آموزش عالی در دانشگاه تورنتو به پایان رسانده است. تخصص تحقیقاتی او بر جنگ سرد فرهنگی و تاریخ کتاب، چاپ، ترجمه و آموزش در خاورمیانهٔ مدرن تمرکز دارد. او همچنین در رشتهٔ حقوق در دانشگاه شهیدبهشتی، حقوق بین‌الملل در دانشگاه تهران و مطالعات خاورمیانه در دانشگاه تورنتو تحصیل کرده است.
گنجوی افزون بر پژوهش، در داستان‌نویسی، شعر، ترجمهٔ ادبی و ویرایش آثار ادبی پس از مشروطه فعالیت دارد. از کارهای ویرایشی او می‌توان به شش اثر عبدالحسین صنعتی‌زاده، از جمله رستم در قرن بیست و دوم و مجمع دیوانگان، و نیز صادق ممقلی شرلوک هلمس ایران داروغه اصفهان اثر کاظم مستعان‌السلطان اشاره کرد. این پیشینه، رویکرد پژوهشی او به تاریخ فرهنگ مکتوب و ادبیات را در این کتاب نیز آشکار می‌کند.
خرید کتاب برنامهٔ کتاب فرانکلین در ایران (شیرازهکتابما) به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟
اگر به تاریخ معاصر ایران، جنگ سرد فرهنگی و نقش قدرت‌های داخلی و خارجی در تحولات اجتماعی علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. مطالعهٔ آن به‌ویژه برای علاقه‌مندان به تاریخ کتاب، چاپ، ترجمه، آموزش و فرهنگ مکتوب جذاب است؛ زیرا نشان می‌دهد یک برنامهٔ فرهنگی چگونه در ارتباط با گروه‌های اجتماعی و ساختار سیاسی معنا پیدا می‌کند.
این اثر همچنین برای خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که به دنبال بررسی رابطهٔ میان کتاب و سیاست هستند و می‌خواهند دورهٔ میان کودتای ۲۸ مرداد و انقلاب ۵۷ را از زاویه‌ای متفاوت بازنگری کنند. از این کتاب نباید انتظار روایتی صرفاً ادبی یا شرحی محدود از فعالیت‌های انتشاراتی داشت؛ با اثری تحلیلی روبه‌رو هستید که برنامهٔ کتاب فرانکلین را در پیوند با جامعه، آموزش، ترجمه و اقتدار سیاسی بررسی می‌کند.
