تنورهٔ دیو اثر کیانوش عیاری

معرفی کتاب تنورهٔ دیو

گاهی یک فیلمنامه، پس از گذشت سال‌ها، از قاب سینما بیرون می‌آید و به پرسشی درباره زندگی امروز تبدیل می‌شود. «تنورهٔ دیو» نوشته کیانوش عیاری، فیلمنامه نخستین فیلم اوست؛ اثری درباره آب، روستا، مرگ، بازگشت به ریشه‌ها و تقابل سنت با مدرنیته که اکنون می‌توان آن را با حساسیتی تازه نسبت به بحران‌های زیست‌محیطی خواند.

این کتاب فقط متن یک فیلمنامه نیست. در کنار روایت اصلی، مقدمه‌ای درباره آشنایی مهرداد غفارزاده با کیانوش عیاری و فیلم‌های او و گفت‌وگویی با عیاری درباره شکل‌گیری فیلمنامه و دغدغه‌هایش در زمان نگارش آن آمده است. به همین دلیل، کتاب هم برای علاقه‌مندان سینما جذاب است و هم برای کسانی که می‌خواهند نسبت میان ادبیات نمایشی، تجربه زیسته و ساخت فیلم را بهتر بشناسند.

درباره کتاب تنورهٔ دیو

داستان با بازگشت محمدعلی به روستای خود آغاز می‌شود؛ جایی که قنات خشک شده و مردم به کاروانسرای زیارتگاهی پناه برده‌اند. علت این خشکی، حفر چاهی عمیق در حریم قنات است. محمدعلی همراه با عقیل، دوستش، و پدر سالخورده‌اش که مقنی باتجربه‌ای است، تصمیم می‌گیرد قنات را لایه‌روبی و دوباره جاری کند. در سوی دیگر، کبعلی، صاحب چاه عمیق، به‌دنبال حفر چاهی عمیق‌تر است؛ کشمکشی که به خشونت، مرگ و انتقام می‌انجامد.

آب در این فیلمنامه تنها یک عنصر طبیعی نیست؛ نیرویی است که مناسبات اجتماعی، سرنوشت روستا و انتخاب‌های شخصیت‌ها را شکل می‌دهد. قنات، با پیشینه‌ای کهن، در برابر چاه عمیق قرار می‌گیرد؛ دو شیوه متفاوت برای بهره‌برداری از زمین و آب که در متن به نمادی روشن از برخورد سنت و مدرنیته تبدیل می‌شوند. عیاری این تقابل را در دل یک موقعیت ملموس و روستایی پیش می‌برد و اجازه می‌دهد پیامدهای هر انتخاب در زندگی انسان‌ها دیده شود.

روایت، فضایی تلخ و پرتنش دارد و از ابتدا با خوش‌بینی ساده‌انگارانه فاصله می‌گیرد. محمدعلی جوانی است که از تهران می‌آید تا قنات روستایش را احیا کند، اما مسیر او به آرامش و بازگشت بی‌دردسر ختم نمی‌شود. مرگ، از عناصر بنیادین این طرح است و به فیلمنامه حال‌وهوایی تراژیک می‌دهد. در پایان، جاری شدن یکی از چشمه‌های قنات در کنار ادامه کار دستگاه حفاری، تصویری چندلایه از امید، تهدید و تداوم تضادها می‌سازد.

خواندن «تنورهٔ دیو» امروز، امکان بازنگری در نگاه به توسعه و مدرنیزاسیون را فراهم می‌کند. مسئله چاه‌های عمیق و قنات، در پرتو بحران آب، افت سفره‌های زیرزمینی و فرونشست زمین، دیگر فقط یک بحث مربوط به گذشته نیست. فیلمنامه خواننده را به تأمل درباره رابطه انسان با منابع طبیعی و هزینه تصمیم‌هایی دعوت می‌کند که ممکن است در ظاهر نشانه پیشرفت باشند، اما پیامدهای گسترده‌ای برای جامعه و محیط زیست داشته باشند.

عیاری پیش از ساخت فیلم، چهار سال درباره قنات در مناطق کویری ایران، از جمله خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، یزد و کرمان، تحقیق کرده بود. این پشتوانه پژوهشی در موضوع و فضای فیلمنامه بازتاب پیدا می‌کند. اثر همچنین بخشی از فضای سینمای ایران در اوایل دهه شصت را به یاد می‌آورد؛ دوره‌ای که سینمای پس از انقلاب در حال شکل‌گیری بود و این فیلم با حضور بازیگران جوان و نگاه متفاوت خود، توجه منتقدان را برانگیخت.

نویسنده کتاب تنورهٔ دیو

کیانوش عیاری در «تنورهٔ دیو» دغدغه‌ای اجتماعی و زیست‌محیطی را در قالب یک داستان سینمایی دنبال می‌کند. او از کودکی به نوشتن داستان علاقه داشت و پس از آشنایی با «سووشون» سیمین دانشور، ایده مرگ و سرنوشت تراژیک را در طرح خود وارد کرد، بی‌آنکه داستانش را اقتباسی از آن اثر بداند. عیاری شخصیت اصلی را جوانی انقلابی ترسیم کرد که برای احیای قنات بازمی‌گردد و در این مسیر با تضاد میان میراث باستانی قنات و چاه عمیق مدرنیته روبه‌رو می‌شود.

«تنورهٔ دیو» نخستین فیلم عیاری بود و ورود او به سینمای حرفه‌ای ایران را رقم زد. این فیلمنامه، علاوه بر نشان دادن تسلط او بر ساختن موقعیت‌های دراماتیک، علاقه‌اش به پرداختن به مسائل اجتماعی و واقعیت‌های ملموس زندگی را آشکار می‌کند. گفت‌وگوی همراه کتاب نیز فرصتی است تا خواننده با روند شکل‌گیری ایده، تحقیق درباره قنات و دغدغه‌هایی که به نوشتن این اثر انجامید، نزدیک‌تر شود.

خرید کتاب تنورهٔ دیو به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به فیلمنامه‌های ایرانی، سینمای کیانوش عیاری و آثاری درباره روستا و مناسبات اجتماعی علاقه دارید، «تنورهٔ دیو» انتخابی قابل تأمل است. این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که دوست دارند متن فیلمنامه را در کنار زمینه شکل‌گیری آن بخوانند و ببینند یک ایده چگونه از تحقیق درباره یک موضوع واقعی به داستانی پرکشمکش تبدیل می‌شود.

این اثر همچنین به دوستداران موضوع آب و بحران‌های زیست‌محیطی پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه کسانی که می‌خواهند مسئله قنات، چاه عمیق و توسعه شتاب‌زده را از زاویه‌ای روایی و انسانی دنبال کنند. اگر از داستان‌هایی با فضای تلخ، تعارض اخلاقی، کشمکش میان نسل‌ها و تقابل سنت و مدرنیته لذت می‌برید، این فیلمنامه می‌تواند تجربه‌ای متفاوت برای شما باشد. در نهایت، کتاب برای دانشجویان و علاقه‌مندان فیلمنامه‌نویسی نیز ارزش خواندن دارد، زیرا متن اصلی را با مقدمه و گفت‌وگویی درباره فرایند شکل‌گیری آن همراه می‌کند.