چرا عقب مانده‌ایم؟ اثر علی‌محمد ایزدی

در حقیقت، روحیه‌ی احترام به قلدر و اطاعت از صاحب زور و علاقه‌ی مفرط به داشتن یک متّکا و حامی و به طور خلاصه روحیه‌ی بت‌سازی و بت‌پرستی، از اساسی‌ترین علل به وجود آمدن داش در محله‌ها، متنفّذ در شهرها، خان در بلوکات و شاه در مملکت بوده است.

چرا ایران با وجود برخورداری از منابع طبیعی، پیشینه تاریخی و موقعیت جغرافیایی مناسب، در مسیر توسعه با دشواری‌های فراوان روبه‌رو شده است؟ آیا مشکل در ساختارهای سیاسی است یا در فرهنگ عمومی و رفتارهای اجتماعی؟

کتاب چرا عقب مانده‌ایم؟ نوشته‌ی دکتر علی‌محمد ایزدی از آثاری است که تلاش می‌کند از زاویه‌ای متفاوت به این پرسش قدیمی بپردازد و سهم ویژگی‌های فرهنگی و اخلاقی جامعه ایرانی را در شکل‌گیری وضعیت کنونی بررسی کند.

خلاصه‌ی کتاب چرا عقب مانده‌ایم و مفاهیم اصلی آن

کتاب چرا عقب مانده‌ایم: جامعه‌شناسی مردم ایران می‌کوشد صرفا به جای تمرکز بر عوامل سیاسی، اقتصادی یا خارجی، به سراغ خلقیات، رفتارها و الگوهای فرهنگی جامعه ایرانی برود و نقش آن‌ها را در توسعه‌نیافتگی کشور بررسی کند. از نگاه نویسنده، بسیاری از مشکلات تاریخی ایران را نمی‌توان تنها با ارجاع به استعمار، حکومت‌ها یا شرایط اقتصادی توضیح داد.

نویسنده در فصل نخست کتاب، عوامل مختلفی مانند استعمار، نظام سلطنتی، نفت، بی‌سوادی، مذهب و شرایط تاریخی را بررسی می‌کند، اما در نهایت توجه اصلی خود را به شخصیت اخلاقی و فرهنگی جامعه ایرانی معطوف می‌سازد. او معتقد است بدون شناخت دقیق ویژگی‌های رفتاری و روانی جامعه، امکان فهم ریشه‌های عقب‌ماندگی وجود ندارد.

بخشی از کتاب به تحلیل ویژگی‌هایی مانند آبرودوستی، مهمان‌نوازی، تعارف، سوءظن، دروغ‌گویی، لجبازی، عجله، برنامه‌گریزی، انتقام‌جویی، دخالت در امور دیگران و مسئولیت‌ناپذیری اختصاص دارد. نویسنده این رفتارها را نه به‌عنوان ویژگی‌های فردی، بلکه به‌عنوان الگوهای اجتماعی مورد بررسی قرار می‌دهد. در ادامه نیز دیدگاه شماری از نویسندگان و متفکران ایرانی و خارجی درباره خلقیات ایرانیان را گردآوری و تحلیل می‌کند.

علی‌محمد ایزدی کیست؟

دکتر علی‌محمد ایزدی، متولد ۱۳۰۶ و درگذشته‌ی ۱۴۰۰، از چهره‌های شناخته‌شده سیاسی و دانشگاهی ایران در دهه‌های گذشته است. تحصیلات او در رشته‌ی کشاورزی در دانشگاه تهران بود و سپس برای کسب درجه‌ی دکتری در اقتصاد کشاورزی به آمریکا رفت.

او در دوران دولت موقت مهندس بازرگان سِمت وزارت کشاورزی را بر عهده داشت. همچنین سابقه مدیریت دانشسرای کشاورزی شیراز و فعالیت در جبهه ملی ایران را در کارنامه خود دارد.

او در این اثر کوشیده است تجربه‌های سیاسی، اجتماعی و مشاهدات شخصی خود را با مباحث جامعه‌شناسی و روان‌شناسی اجتماعی ترکیب کند و تصویری از موانع توسعه در ایران ارائه دهد.

آثار و کتاب‌های علی‌محمد ایزدی

از دیگر کتاب‌های او می‌توان به چه باید کرد؟ اشاره کرد. مقالاتی نیز از او به جا مانده است که مبانی اقتصاد در اسلام و برای اقتصاد مملکت چه کنیم؟ از آن جمله‌اند.

مشخصات کتاب چرا عقب مانده‌ایم از علی‌محمد ایزدی

کتاب چرا عقب مانده‌ایم را نشر علم در سال ۱۳۸۲ منتشر کرده است. این کتاب دارای ۳۵۱ صفحه بوده و در قطع رقعی، با جلد مقوایی (شومیز) و کاغذ بالکی منتشر شده است.

نقد و بررسی کتاب چرا عقب مانده‌ایم از علی‌محمد ایزدی

این کتاب بخش مهمی از مسئولیت عقب‌ماندگی ایران را متوجه خلقیات و رفتارهای فرهنگی جامعه می‌داند. همین مسئله باعث شده کتاب هم طرفداران فراوانی پیدا کند و هم منتقدان جدی داشته باشد.

برخی منتقدان معتقدند توسعه یا عقب‌ماندگی را نمی‌توان صرفاً با ارجاع به خلقیات مردم توضیح داد و بسیاری از رفتارهای مورد اشاره نویسنده ممکن است خود، نتیجه‌ی ساختارهای سیاسی و اقتصادی باشند، نه علت آن‌.

گروهی دیگر به استفاده‌ی گسترده‌ی کتاب از نقل‌قول‌ها و توصیف‌های تاریخی درباره ایرانیان ایراد گرفته‌اند. به اعتقاد این منتقدان، بخشی از داوری‌های مطرح‌شده از سوی جهانگردان یا نویسندگان خارجی ممکن است تحت تأثیر شرایط زمانه یا تجربه‌های محدود آن افراد بوده باشد و نتوان آن‌ها را به کل جامعه تعمیم داد.

در مقابل، بسیاری از خوانندگان کتاب معتقدند ارزش اصلی آن در ایجاد خودانتقادی اجتماعی است. آن‌ها بر این باورند که کتاب پرسش‌هایی مطرح می‌کند که حتی اگر پاسخ نهایی آن‌ها محل اختلاف باشد، نمی‌توان به‌سادگی از کنارشان گذشت.

جملاتی از کتاب چرا عقب مانده‌ایم

خصوصیات اخلاقی افراد، کمتر قابل رؤیت است و این موضوع در مورد ما ایرانیان که با قهرمانیِ خاصی رُل بازی می‌کنیم و واقعیات را از نظر ناآشنایان پنهان می‌داریم، به راستی دشوار است. اما اگر همین ایرانی را پشت فرمان اتومبیل بنشانیم، چون معمولا در حضور کسی نیست و در نتیجه لازم نیست و فرصت آن را هم ندارد که رُل بازی کند، آنچه در درونش می‌گذرد و معمولا برای دیگران محسوس نیست، هنگام رانندگی، خودبه‌خود تبدیل به یک حالت فیزیکیِ قابل رؤیت می‌شود که به خوبی می‌توان آن را مشاهده نمود.

حس و حال مطالعه‌ی کتاب

مطالعه این کتاب شبیه شرکت در یک گفت‌وگوی خودمانی و بدون تعارف درباره خودمان است. نویسنده از مثال‌های متعدد تاریخی، اجتماعی و فرهنگی استفاده می‌کند و خواننده را مدام با پرسش‌های تازه روبه‌رو می‌سازد. در بسیاری از صفحات ممکن است با تحلیل‌ها موافق نباشید یا حتی احساس کنید برخی نتیجه‌گیری‌ها بیش از حد کلی هستند، اما همین مخالفت یا موافقت باعث می‌شود کتاب ذهن مخاطب را درگیر نگه دارد.

فضای اثر بیشتر تحلیلی و انتقادی است تا دانشگاهی و علمی. به همین دلیل هم مخاطب عمومی می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند. کتاب در عین حال به موضوعاتی می‌پردازد که هنوز در بحث‌های عمومی جامعه ایران حضور دارند و به همین دلیل کهنه به نظر نمی‌رسد.

این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب را به علاقه‌مندان جامعه‌شناسی، فرهنگ ایرانی، توسعه، تاریخ معاصر و آسیب‌شناسی اجتماعی پیشنهاد می‌کنیم. دانشجویان علوم اجتماعی، علوم سیاسی، تاریخ و مطالعات فرهنگی نیز می‌توانند از مطالعه آن لذت ببرند. مطالعه‌ی این کتاب برای افراد بالای ۱۸ سال مناسب است که آشنایی نسبی با فضاهای اجتماعی و دانشگاهی را داشته باشند.

کتاب‌های دیگری که از نظر محتوا به این کتاب نزدیک هستند عبارت‌اند از:

• خلقیات ما ایرانیان اثر محمدعلی جمال‌زاده

• ما چگونه ما شدیم اثر صادق زیباکلام

• استراتژی توسعه ایران اثر مجتبی لشکربلوکی

• تضاد دولت و ملت اثر محمدعلی همایون کاتوزیان

در مقابل، اگر به دنبال کتابی کاملاً دانشگاهی با روش‌شناسی پژوهشی دقیق، آمار گسترده و چارچوب نظری آکادمیک هستید، ممکن است برخی بخش‌های کتاب با انتظارات شما همخوانی کامل نداشته باشد. همچنین کسانی که صرفاً به دنبال روایت تاریخی یا داستانی هستند احتمالاً ارتباط کمتری با فضای تحلیلی آن برقرار خواهند کرد.

کتابچی مطالعه کتاب چرا عقب مانده‌ایم؟ را به شما پیشنهاد می‌کند. این اثر از جمله کتاب‌هایی است که صرف‌نظر از موافقت یا مخالفت با دیدگاه‌های نویسنده، می‌تواند زمینه‌ای برای اندیشیدن درباره جامعه ایران و گفت‌وگو درباره ریشه‌های توسعه و عقب‌ماندگی فراهم کند.