فرسنامهٔ قیم نهاوندی (کهنترین فرسنامهٔ شناختهشده به فارسی) اثر قیم نهاوندی
کتاب فرسنامهٔ قیم نهاوندی (کهنترین فرسنامهٔ شناختهشده به فارسی)
معرفی کتاب فرسنامهٔ قیم نهاوندی (کهنترین فرسنامهٔ شناختهشده به فارسی)
اگر تاریخ دانش اسبشناسی را فقط در کتابهای شناختهشدهتر جستوجو کنیم، بخشی مهم از میراث فارسی را از دست خواهیم داد. کتاب فرسنامهٔ قیم نهاوندی (کهنترین فرسنامهٔ شناختهشده به فارسی) اثری از میانههای سدهٔ ششم قمری است که اسبشناسی، اسبداری، درمان و تربیت اسب را در متنی کهن و ارزشمند گرد آورده است.
این کتاب به قلم محمد بن مبارک زنگی، معروف به قیم نهاوندی، نوشته شده و جایگاه ویژهای در تاریخ نوشتههای فارسی دربارهٔ اسب دارد. اهمیت آن تنها به موضوع تخصصیاش محدود نمیشود؛ زبان، واژگان و شیوهٔ بیان کتاب نیز آن را به متنی مهم برای شناخت فارسی سدههای پنجم و ششم قمری تبدیل کرده است.
درباره کتاب فرسنامهٔ قیم نهاوندی (کهنترین فرسنامهٔ شناختهشده به فارسی)
موضوع اصلی کتاب، شناخت اسب و شیوههای نگهداری از آن است. قیم نهاوندی در کنار پرداختن به درمان اسب، تجربههای خود را در تربیت و رسیدگی به این حیوان شرح میدهد. همین پیوند میان دانستههای پیشین و تجربهٔ عملی، به کتاب ویژگی متمایزی بخشیده است. خواننده با متنی روبهرو میشود که هم جنبهٔ دانشی دارد و هم از مشاهده و آزمون نویسنده در کار با اسب شکل گرفته است.
قیم نهاوندی از نوشتهٔ ابن اخی حزام در سدهٔ سوم قمری بهره برده است؛ اثری که نخستین کتاب اسبشناسی در اسلام به زبان عربی دانسته میشود. با این حال، کتاب فارسی او صرفاً بازگویی یک متن پیشین نیست. نویسنده تجربههای شخصی خود را دربارهٔ درمان و تربیت اسب، بهصورت جداگانه و پیوسته در اثر وارد کرده و از این راه، فرسنامهای پدید آورده که هویت مستقل خود را دارد.
این اثر از نظر تاریخی نیز اهمیت دارد. پیش از شناختهشدن آن، فرسنامهٔ محمد بن محمد از سدهٔ هشتم قمری بهعنوان کهنترین کتاب دربارهٔ اسب پنداشته میشد؛ اما کتاب قیم نهاوندی نزدیک به دویست سال پیش از آن نوشته شده است. از این منظر، مطالعهٔ آن تصویری دقیقتر از پیشینهٔ دانش اسبداری و اسبشناسی در زبان فارسی به دست میدهد.
ویژگی برجستهٔ دیگر کتاب، زبان آن است. واژگان بسیار کهن فارسی در کنار نثری قدیمی، اما تا اندازهای عامیگرایانه، فضای خاصی به متن دادهاند. این نثر برای خوانندهای که به تحول زبان فارسی، کاربرد واژهها و شکل بیان در متون سدههای پنجم و ششم قمری علاقه دارد، اهمیت ویژهای خواهد داشت. کتاب در واقع در مرز میان دانش اسب، تجربهٔ کاربردی و تاریخ زبان فارسی قرار میگیرد.
خواندن این فرسنامه فرصتی است برای دیدن اینکه دانش مربوط به حیوانات چگونه در یک متن فارسی قدیمی ثبت شده است. از سوی دیگر، کتاب نشان میدهد که یک نویسنده چگونه میتواند از اثر پیشین بهره بگیرد و با افزودن تجربههای مستقیم خود، اثری متفاوت و ماندگار پدید آورد. بنابراین، ارزش آن هم در محتوای مربوط به اسب و هم در شیوهٔ انتقال این دانش آشکار میشود.
نویسنده کتاب فرسنامهٔ قیم نهاوندی (کهنترین فرسنامهٔ شناختهشده به فارسی)
محمد بن مبارک زنگی، معروف به قیم نهاوندی، نویسندهٔ این فرسنامه است. آنچه در این اثر از رویکرد او دیده میشود، توجه همزمان به دانش مکتوب و تجربهٔ شخصی است. او از کتاب ابن اخی حزام استفاده کرده، اما نوشتهاش را به نقل مطالب پیشین محدود نکرده و دانستههای خود را دربارهٔ درمان و تربیت اسب نیز در آن گنجانده است.
این شیوه، قیم نهاوندی را در جایگاه نویسندهای قرار میدهد که میان میراث علمی و تجربهٔ عملی پیوند برقرار کرده است. توجه او به جزئیات مرتبط با اسب و استفاده از زبان فارسی کهن و نثر نزدیکتر به زبان عامه، از مهمترین وجوه شناختهشدهٔ کار او در این کتاب به شمار میآید.
خرید کتاب فرسنامهٔ قیم نهاوندی (کهنترین فرسنامهٔ شناختهشده به فارسی) به چه کسانی پیشنهاد میشود؟
این کتاب برای پژوهشگران و دانشجویان تاریخ زبان و ادب فارسی، بهویژه علاقهمندان به متون سدههای پنجم و ششم قمری، انتخابی ارزشمند است. اگر به واژههای کهن فارسی، نثر قدیمی و بررسی دگرگونیهای زبان علاقه دارید، این اثر میتواند متنی قابل تأمل و سودمند برای مطالعه باشد.
علاقهمندان به تاریخ اسبشناسی، اسبداری و درمان اسب نیز از محتوای تخصصی کتاب بهره خواهند برد. اثر قیم نهاوندی برای کسانی مناسب است که میخواهند با یکی از قدیمیترین نوشتههای فارسی دربارهٔ اسب آشنا شوند و ببینند تجربهٔ عملی چگونه در کنار دانش مکتوب قرار گرفته است.
اگر به متون تاریخی علاقهمندید، اما در جستوجوی اثری هستید که موضوعی مشخص و ملموس را با زبان و فرهنگ دورهای کهن پیوند دهد، فرسنامهٔ قیم نهاوندی انتخابی مناسب است. از این کتاب نباید انتظار نثری امروزی داشت؛ جذابیت آن در زبان کهن، محتوای مربوط به اسب و حضور تجربههای نویسنده در متن است. در نهایت، این اثر برای خوانندگانی پیشنهاد میشود که ارزش یک کتاب را هم در اطلاعات آن و هم در جایگاهش در تاریخ فارسی جستوجو میکنند.
