هارمونی موسیقی ایرانی اثر فرهاد فخرالدینی

معرفی کتاب هارمونی موسیقی ایرانی

«هارمونی موسیقی ایرانی» از آن دسته کتاب‌هایی است که می‌کوشد زبان هارمونی را با ویژگی‌های موسیقی ایران پیوند دهد. در این اثر، فرهاد فخرالدینی با همکاری علی‌اکبر قربانی به سراغ مسئله‌ای می‌رود که برای آهنگسازی و تنظیم موسیقی ایرانی اهمیت دارد: چگونه می‌توان قواعد شناخته‌شده هارمونی را با درجات مقام‌ها و مسیر حرکت آن‌ها به سوی نت‌های شاهد و تونیک هماهنگ کرد.

این کتاب برای خواننده‌ای نوشته شده است که می‌خواهد هارمونی را نه فقط در قالب قواعد عمومی، بلکه در ارتباط با دستگاه‌ها و مقام‌های موسیقی ایرانی بررسی کند. موضوع اصلی اثر، ارائه رویکردی است که دانش هارمونی جهانی را با ساختار صوتی و فواصل موسیقی ایرانی همراه می‌سازد.

درباره کتاب هارمونی موسیقی ایرانی

کتاب با تعریف مختصری از آکوردهای سه‌صدایی آغاز می‌شود و سپس به شکل‌های گوناگون آکوردهایی می‌پردازد که در ارتباط با فواصل موسیقی ایرانی قابل استفاده‌اند. حالات این آکوردها، آکوردهای چهارصدایی و آکوردهای هفتم و نهم نیز در ادامه بررسی می‌شوند. به این ترتیب، خواننده با طیفی از ساختارهای آکوردی روبه‌رو می‌شود که قرار است با منطق موسیقی ایرانی سازگارتر باشند.

یکی از نکات مهم اثر، توجه به آکوردهایی با فواصل چهارم و پنجم است؛ فواصل و ترکیب‌هایی که در توضیح کتاب، تناسب بیشتری با ذات موسیقی ایرانی دارند. این توجه نشان می‌دهد که نویسندگان قصد ندارند هارمونی را صرفاً به صورت الگویی وارد موسیقی ایران کنند، بلکه می‌کوشند رابطه آن را با امکانات و ویژگی‌های همین موسیقی توضیح دهند.

در کنار مباحث آکوردشناسی، گستره صدای انسان نیز مطرح می‌شود و نمونه‌های ارائه‌شده زمینه‌ای برای پرداختن به ارکستراسیون فراهم می‌کنند. در برخی بخش‌ها نیز بحث کنترپوان در پیوند با نمونه‌های موسیقایی پیش کشیده می‌شود. بنابراین کتاب تنها به نام‌گذاری آکوردها محدود نمی‌ماند و از نسبت میان هارمونی، رنگ‌آمیزی صوتی و حرکت چندصدایی نیز سخن می‌گوید.

بخش مهم دیگر کتاب به هارمونی مد یا مقام‌های موسیقی ایران اختصاص دارد. این بحث با دستگاه همایون آغاز می‌شود و سپس به دستگاه شور و متعلقات آن، یعنی دشتی، ابوعطا، افشاری و بیات ترک، می‌رسد. پس از آن، مقام ماهور بررسی می‌شود و کتاب در ادامه به سه‌گاه و گوشه‌های آن می‌پردازد.

بررسی دستگاه چهارگاه، نوا و راست‌پنجگاه نیز در ادامه همین مسیر قرار دارد. ترتیب مباحث به خواننده امکان می‌دهد هارمونی را در ارتباط با مجموعه‌ای از دستگاه‌ها و گوشه‌های مهم موسیقی ایرانی دنبال کند. در نتیجه، اثر هم به پرسش‌های نظری درباره آکورد و هارمونی پاسخ می‌دهد و هم نگاه خود را به قلمرو مقام‌ها و دستگاه‌های ایرانی گسترش می‌دهد.

رویکرد کتاب را می‌توان تلاشی برای نزدیک‌کردن دو حوزه دانست: دانش هارمونی در سطح جهانی و منطق درونی موسیقی ایرانی. اهمیت این دیدگاه در آن است که نت‌های درجات مقام‌ها، نت‌های شاهد و تونیک در روند شکل‌گیری هارمونی نادیده گرفته نمی‌شوند. خواننده با اثری روبه‌رو است که موضوع خود را از زاویه سازگاری قواعد هارمونیک با زبان موسیقی ایرانی دنبال می‌کند.

نویسنده کتاب هارمونی موسیقی ایرانی

فرهاد فخرالدینی نویسنده اصلی این اثر است و کتاب را با همکاری علی‌اکبر قربانی تدوین کرده است. تمرکز آن‌ها در این کتاب بر توضیح هارمونی برای موسیقی ایرانی است؛ از مباحث پایه آکوردهای سه‌صدایی تا ساختارهای چهارصدایی، آکوردهای هفتم و نهم، فواصل چهارم و پنجم و هارمونی دستگاه‌ها و مقام‌ها.

شیوه طرح موضوع در اثر، بر پیوند میان توضیح نظری و نمونه‌های مرتبط با موسیقی ایرانی استوار است. از یک سو مفاهیم هارمونیک معرفی می‌شوند و از سوی دیگر، دستگاه‌ها، گوشه‌ها، ارکستراسیون و در مواردی کنترپوان در همان چارچوب مورد توجه قرار می‌گیرند. همین تمرکز، کتاب را به اثری تخصصی درباره امکان‌های هارمونی در موسیقی ایرانی تبدیل می‌کند.

خرید کتاب هارمونی موسیقی ایرانی به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به هارمونی، آهنگسازی و ساختار موسیقی ایرانی علاقه دارید، «هارمونی موسیقی ایرانی» می‌تواند انتخابی متناسب با دغدغه‌های شما باشد. این کتاب به‌ویژه برای خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند آکوردها و ترکیب‌های چندصدایی را در ارتباط با دستگاه‌ها و مقام‌های ایرانی بررسی کنند، نه اینکه هارمونی را جدا از زمینه موسیقایی ایران بخوانند.

این اثر برای علاقه‌مندان به دستگاه همایون، شور و متعلقات آن، ماهور، سه‌گاه، چهارگاه، نوا و راست‌پنجگاه نیز جذاب است؛ زیرا هر یک از این حوزه‌ها در مسیر بحث هارمونی مد یا مقام‌های موسیقی ایران جای می‌گیرند. اگر شناخت آکوردهای سه‌صدایی و چهارصدایی، آکوردهای هفتم و نهم یا آکوردهای مبتنی بر فواصل چهارم و پنجم برایتان اهمیت دارد، مباحث کتاب می‌تواند پاسخ‌گوی این علاقه باشد.

همچنین کسانی که به ارکستراسیون و کنترپوان در پیوند با نمونه‌های موسیقی ایرانی توجه دارند، از گستره موضوعی این اثر بهره خواهند برد. در نهایت، باید انتظار کتابی نظری و تخصصی را داشته باشید که مسئله هارمونی را با تأکید بر نت‌های شاهد، تونیک، درجات مقام‌ها و ویژگی‌های دستگاهی موسیقی ایران دنبال می‌کند؛ کتابی برای مطالعه دقیق‌تر رابطه میان هارمونی و زبان موسیقی ایرانی.