نوگرایان تئاتر اروپا اثر ناصر حسینی‌مهر

معرفی کتاب نوگرایان تئاتر اروپا: اکسپرسیونیسم، دادائیسم، پست مدرنیسم

چگونه تئاتر می‌تواند از بازنمایی ساده واقعیت فراتر برود و میل انسان به زندگی نوین را به نیرویی برای دگرگونی تبدیل کند؟ کتاب «نوگرایان تئاتر اروپا: اکسپرسیونیسم، دادائیسم، پست مدرنیسم» نوشته ناصر حسینی مهر، پاسخی هنری و تاریخی به این پرسش ارائه می‌دهد و خواننده را با جریان‌هایی آشنا می‌کند که مسیر تئاتر اروپا را در سده بیستم تغییر دادند.

این کتاب به سه قلمرو مهم می‌پردازد: اکسپرسیونیسم، دادائیسم و پست‌مدرنیسم. تمرکز اصلی آن بر دو مکتب بنیادین اکسپرسیونیسم و دادائیسم است؛ جریان‌هایی که با فاصله گرفتن از قالب‌های کلیشه‌ای، شیوه‌های تازه‌ای برای نمایش انسان، بحران‌های او و آرزوی دستیابی به زندگی بهتر پدید آوردند. ناصر حسینی مهر این مباحث را با زبانی ساده و قابل فهم دنبال می‌کند.

درباره کتاب نوگرایان تئاتر اروپا: اکسپرسیونیسم، دادائیسم، پست مدرنیسم

در بخش نخست، اکسپرسیونیسم در تئاتر و شماری از پیشروان آن بررسی می‌شود. اکسپرسیونیسم در برابر تئاترهای بی‌رمق و تکراری قرار می‌گیرد و به‌جای بازسازی آرام و بی‌واسطه جهان بیرونی، بر بیان آشکار کشمکش‌های درونی، آرزوها و بحران‌های انسان تأکید دارد. در این نگاه، تئاتر تنها وسیله‌ای برای سرگرمی نیست؛ می‌تواند تماشاگر را به تأمل، تحرک درونی و دگرگونی دعوت کند و حتی ضرورت انقلاب اجتماعی را پیش بکشد.

کتاب در بررسی این جریان، نام‌هایی مانند ماکس راینهارت، راینهارد یوهانس زورگه، ارنست تولر، گئورگ کایزر، کارل سوکمایر، لئوپلد یسنر، گوستاو هارتونگ، والتر هازنکله‌ور، الزه لاسکر شولر، آلفرد دوبلین، ارنست برلاخ، اسکار شلمر و اسکار کوکوشکا را مطرح می‌کند. همچنین به واسیلی کاندینسکی، تئاتر ناسیونال سوسیالیست و دو نمایشنامه «مرد آدمکش، امید زنان» و «طنین زرد» توجه دارد. این گستره نشان می‌دهد که اکسپرسیونیسم فقط یک شیوه نوشتن نمایشنامه نیست، بلکه با تجربه‌های گوناگون صحنه‌ای و هنری پیوند دارد.

بخش دوم به دادائیسم اختصاص دارد و هنر ترکیبی چند قطعه دادائیستی را بررسی می‌کند. دادائیسم در این کتاب در کنار اکسپرسیونیسم قرار می‌گیرد تا خواننده با دو شیوه متفاوت نوگرایی در تئاتر آشنا شود؛ شیوه‌هایی که هر دو در تحول هنر نمایشی نقش داشتند، اما امکانات بیانی یکسانی ندارند. مطالعه این بخش برای درک تنوع آوانگاردیسم و فاصله گرفتن تئاتر مدرن از الگوهای تثبیت‌شده اهمیت دارد.

در بخش سوم، مسیر «از آوانگاردیسم تا پست‌مدرنیسم» دنبال می‌شود. نویسنده شماری از پیشروان تئاتر تجربی و آوانگارد، از جمله کنستانتین استانیسلاوسکی، ژاک کوپو، یوگنی واختانگف، جیورجیو استره‌لر، گارسیا لورکا، تادئوش کانتور، فرناندو آرابال، پیتر بروک، آخیم فریر و هاینر مولر را معرفی می‌کند. دو نمایشنامه پست‌مدرن «هراکلس ۵» و «هملت ماشین» نیز در همین چارچوب مطرح می‌شوند و به خواننده امکان می‌دهند نسبت میان نظریه‌های هنری و نمونه‌های نمایشی را بهتر دنبال کند.

یکی از ویژگی‌های کتاب، پیوند دادن بحث‌های نظری با یادداشت‌ها و خلاصه‌هایی است که نویسنده از تماشای اجراهای متعدد در تئاترهای معتبر اروپا به دست آورده است. به همین دلیل، متن می‌کوشد مفاهیم اکسپرسیونیسم، دادائیسم، آوانگاردیسم و پست‌مدرنیسم را از حالت اصطلاحات دور از دسترس خارج کند و آن‌ها را در ارتباط با تجربه تئاتر و شیوه‌های مختلف بیان هنری توضیح دهد.

در ادامه بحث اکسپرسیونیسم، به بازتاب‌های این جریان در «ادبیات آوار» آلمان نیز اشاره می‌شود؛ جریانی کوتاه‌مدت که پس از پایان جنگ جهانی دوم در داستان، نمایشنامه و شعر جایگاه مهمی پیدا کرد. نویسندگان این جریان، با واقع‌نگری به جنایت‌ها و خفقان دوران فاشیسم پرداختند و گروهی دیگر از بازگشتگان مهاجرت و تبعید، به ساده‌نویسی و ایجاز گرایش یافتند. نمایشنامه‌هایی مانند «ژنرال لعنتی» اثر کارل سوکمایر و «بیرون، پشت در» نوشته ولفگانگ بورشرت در کنار اجرای «ننه دلاور» برتولت برشت، از آثار صحنه‌ای مهم این جریان معرفی می‌شوند.

در مجموع، این اثر کتابی درباره تاریخ تئاتر اروپا به معنای صرفاً تقویمی آن نیست؛ بلکه تفاوت روش‌های بیان هنری را در مواجهه با انسان و آرزوهایش برجسته می‌کند. خواننده درمی‌یابد که رئالیسم، سمبولیسم و جریان‌های نوگرا ممکن است به سعادت و زندگی بهتر انسان توجه داشته باشند، اما زبان، فرم و شیوه طرح این دغدغه‌ها در هر مکتب متفاوت است.

نویسنده کتاب نوگرایان تئاتر اروپا: اکسپرسیونیسم، دادائیسم، پست مدرنیسم

ناصر حسینی مهر در این کتاب تلاش کرده است موضوعی گسترده و تخصصی را با زبانی روان و عبارت‌هایی قابل فهم ارائه کند. رویکرد او بر معرفی جریان‌های مهم، چهره‌های اثرگذار و نمونه‌هایی از نمایشنامه‌های اکسپرسیونیستی و پست‌مدرن استوار است. استفاده از یادداشت‌های حاصل از تماشای اجراهای متعدد در تئاترهای اروپا نیز به متن جهت می‌دهد و بحث را به تجربه عملی تئاتر نزدیک می‌کند.

خرید کتاب نوگرایان تئاتر اروپا: اکسپرسیونیسم، دادائیسم، پست مدرنیسم به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ تئاتر مدرن اروپا، مکتب‌های هنری قرن بیستم و جریان‌های آوانگارد علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای مطالعه شما باشد. مخاطبان تئاتر، دانشجویان و علاقه‌مندان به اکسپرسیونیسم، دادائیسم، تئاتر تجربی و پست‌مدرنیسم، از معرفی پیوسته مکاتب، چهره‌ها و نمایشنامه‌های شاخص آن بهره خواهند برد.

این اثر برای کسانی نیز مناسب است که می‌خواهند بدون روبه‌رو شدن با زبانی پیچیده، با تفاوت شیوه‌های بیان هنری آشنا شوند. اگر دوست دارید بدانید تئاتر چگونه می‌تواند بازتاب‌دهنده بحران‌های اجتماعی و درونی انسان باشد، یا به‌دنبال شناخت ریشه‌های تجربه‌گرایی در صحنه هستید، «نوگرایان تئاتر اروپا» تصویری چندلایه از این مسیر در اختیار شما می‌گذارد. انتظار شما از این کتاب باید آشنایی منظم با جریان‌های نوگرا، پیشروان آن‌ها و نمونه‌های نمایشی مرتبط باشد؛ نه صرفاً فهرستی از نام‌ها، بلکه روایتی از دگرگونی زبان و نگاه تئاتر.