ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده) اثر غلامحسین ساعدی
کتاب ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده)
معرفی کتاب ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده)
چگونه می‌توان افسانه‌ای کهن را بدون از دست دادن ریشه‌های اسطوره‌ای‌اش، به نمایشی تازه و انسانی تبدیل کرد؟ «ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده)» نوشته غلامحسین ساعدی، بازآفرینی داستان مشهور ضحاک در شاهنامه است؛ اثری که در پنج پرده و چهل‌ودو صحنه، روایت اسطوره‌ای را به قلمرو ذهن، ترس و آشفتگی روانی می‌برد.
ساعدی در این نمایشنامه تا حد زیادی به داستان اصلی وفادار می‌ماند، اما با تغییر در شیوه حضور عناصر اساطیری، خوانشی تازه از آن ارائه می‌کند. نتیجه، متنی نمایشی است که هم برای علاقه‌مندان شاهنامه و ادبیات اسطوره‌ای جذابیت دارد و هم مخاطبانی را به خود نزدیک می‌کند که به بازخوانی ادبیات کلاسیک در قالبی متفاوت علاقه‌مندند.
درباره کتاب ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده)
محور نمایشنامه، همان داستان شناخته‌شده ضحاک است؛ با این تفاوت که ساعدی بسیاری از عناصر فراطبیعی و غیرواقعی روایت را از سطح بیرونی داستان کنار می‌گذارد. مارهای مشهور ضحاک و بوسه اهریمن در این اثر به شکل موجوداتی فیزیکی و آشکار ظاهر نمی‌شوند، بلکه در ذهنیت مشوش ضحاک حضور پیدا می‌کنند. این جابه‌جایی، فضای نمایش را از یک روایت صرفاً افسانه‌ای به تجربه‌ای ذهنی و روان‌شناختی نزدیک می‌کند.
در این بازآفرینی، اسطوره فقط ماده خام داستان نیست؛ بلکه بستری برای بررسی ترس، قدرت، آشفتگی و تأثیر ذهن بر واقعیت نمایشی است. نویسنده عناصر داستان را در خدمت روایت خود قرار می‌دهد و به جای آنکه همه جزئیات روایت اصلی را بازگو کند، بر آن بخش‌هایی تمرکز می‌کند که به ساختار نمایشی و شکل‌گیری شخصیت ضحاک کمک می‌کنند.
یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، وفاداری هم‌زمان به سرچشمه شاهنامه و فاصله گرفتن سنجیده از آن است. ساعدی قصه آشنا را حفظ می‌کند، اما با حذف یا تغییر برخی نمودهای اسطوره‌ای، امکان خوانشی متفاوت را فراهم می‌سازد. در اینجا، آنچه اهمیت دارد فقط رخدادهای بیرونی نیست؛ ذهنیت شخصیت مرکزی و تصویری که از ترس‌ها و آشفتگی‌های او ساخته می‌شود نیز بخشی اساسی از تجربه خواندن است.
حذف برخی شخصیت‌های داستان اصلی به روند نمایشنامه آسیب نمی‌زند، زیرا ساختار اثر بر ضرورت حضور همه چهره‌های روایت شاهنامه استوار نیست. این انتخاب، روایت را متمرکزتر می‌کند و توجه خواننده را به مسیر اصلی نمایش، یعنی بازنمایی ضحاک و جهان ذهنی او، بازمی‌گرداند. پنج پرده و چهل‌ودو صحنه نیز به متن امکانی نمایشی می‌دهد تا روایت را در بخش‌های گوناگون پیش ببرد و تغییرات فضای آن را آشکار کند.
خواندن این اثر برای کسانی که به اسطوره‌سنجی، بازآفرینی روایت‌های کهن و رابطه ادبیات با فرهنگ علاقه دارند، تجربه‌ای قابل تأمل است. نمایشنامه نشان می‌دهد که یک داستان اساطیری می‌تواند در دوره‌ای دیگر، با زبانی نمایشی و نگاهی متفاوت، دوباره معنا پیدا کند. از سوی دیگر، حضور عناصر اسطوره‌ای در ذهن ضحاک، مرز میان واقعیت بیرونی و تجربه درونی را به یکی از جذابیت‌های اصلی متن تبدیل می‌کند.
این کتاب را نباید فقط تکرار داستان ضحاک در شاهنامه دانست. ساعدی با تغییر جایگاه عناصر فراطبیعی، امکان می‌دهد خواننده به جای مواجهه با نشانه‌هایی کاملاً بیرونی، با بازتاب آن‌ها در روان شخصیت روبه‌رو شود. بنابراین انتظار می‌رود با نمایشنامه‌ای مواجه باشید که در کنار روایت اسطوره‌ای، به فضای ذهنی شخصیت و تأثیر آشفتگی او بر روند داستان توجه دارد.
نویسنده کتاب ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده)
غلامحسین ساعدی نویسنده‌ای است که فعالیت خود را با روزنامه‌نگاری آغاز کرد و در نوجوانی هم‌زمان در سه روزنامه فریاد، صعود و جوانان آذربایجان مطلب می‌نوشت. او تحصیلات پزشکی خود را با درجه دکترا در گرایش روان‌پزشکی در تهران به پایان رساند و در مطب خود در تهران، بیشتر اوقات بدون دریافت حق ویزیت بیماران را معاینه می‌کرد.
ساعدی با آثاری مانند «چوب‌به‌دست‌های ورزیل»، «بهترین بابای دنیا» و «آی با کلاه! آی بی‌کلاه» وارد دنیای تئاتر ایران شد. نمایشنامه‌های او از نظر ساختار و گفت‌وگو جایگاه مهمی در تئاتر فارسی دارند. او همراه با شماری از چهره‌های تئاتر، در دگرگونی تئاتر ایران در سال‌های دهه چهل و پنجاه نقش داشت. توجه او به اسطوره‌های فرهنگی در «ضحاک» نیز در قالب بازسازی نمایشی یک داستان شناخته‌شده دیده می‌شود.
خرید کتاب ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده) به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟
اگر به شاهنامه، اسطوره‌های ایرانی و روایت‌های کلاسیک علاقه دارید، این نمایشنامه فرصتی است تا داستان ضحاک را از زاویه‌ای تازه بخوانید. این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند با اقتباسی روبه‌رو شوند که به اصل اسطوره وفادار می‌ماند، اما عناصر فراطبیعی آن را به ذهنیت شخصیت مرکزی منتقل می‌کند.
این اثر همچنین به علاقه‌مندان نمایشنامه فارسی، ادبیات روان‌شناختی و بازآفرینی اسطوره‌ها پیشنهاد می‌شود. اگر از بررسی رابطه میان فرهنگ، اسطوره و روان شخصیت‌ها لذت می‌برید، فضای متمرکز و متفاوت «ضحاک (نمایشنامه در پنج پرده)» می‌تواند توجه شما را جلب کند. در نهایت، با کتابی روبه‌رو هستید که داستانی آشنا را به متنی نمایشی تبدیل می‌کند و خواننده را به تأمل درباره قدرت روایت، حضور اسطوره و نقش ذهن در شکل‌گیری تجربه انسانی دعوت می‌کند.
گوهر مراد… غلامحسین ساعدی، نویسندهٔ معاصر که به گوهر مراد مشهور بود، سال ۱۳۱۴ هجری شمسی در تبریز به دنیا آمد. زندگی حرفه‌ای او در ادبیات را می‌توان به حوزه‌های روزنامه‌نگاری و رمان‌نویسی ارجاع داد اما مهارت اصلی ساعدی در توابع ادبیات یعنی، نوشتن نمایشنامه بود. البته رشته...
