سینماسوزی در ایران اثر عباس بهارلو
معرفی کتاب سینماسوزی در ایران
تاریخ سینما در ایران فقط روایت سالنهای نمایش، فیلمها و تماشاگران نیست؛ گاهی شعلههای آتش نیز بخشی از این تاریخ را ساختهاند. کتاب سینماسوزی در ایران نوشته عباس بهارلو، سرگذشت آتشسوزیهایی را دنبال میکند که از نخستین حادثه در تهران آغاز میشوند و تا آتشگرفتن گسترده سینماها در ماههای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ ادامه مییابند.
این کتاب به یکی از مبهمترین و تلخترین فصلهای تاریخ سینمای ایران میپردازد: سینماهایی که در دورههای مختلف طعمه حریق شدند، صاحبانشان را به خاک سیاه نشاندند و در مواردی، پرسشهایی جدی درباره علت حادثه بر جای گذاشتند. در مرکز این روایت، فاجعه سینما رکس آبادان قرار دارد؛ حادثهای که به کشتهشدن حدود چهارصد نفر انجامید و هنوز بخشی از جزئیات آن در هالهای از ابهام باقی مانده است.
درباره کتاب سینماسوزی در ایران
عباس بهارلو برای ترسیم دامنه این رخدادها، بازهای نزدیک به هفتاد سال را در نظر میگیرد؛ از آتشسوزی تماشاخانه ناصریه در رمضان ۱۳۲۷ قمری، برابر با شهریور ۱۲۸۸ شمسی، تا حریقهایی که در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ بسیاری از سینماها را درگیر کردند. این گستره زمانی نشان میدهد که سینماسوزی پدیدهای محدود به یک حادثه یا یک دوره کوتاه نبوده است، بلکه در موقعیتهای گوناگون تکرار شده و هر بار معنایی متفاوت پیدا کرده است.
بخش مهمی از کتاب به این پرسش اختصاص دارد که این آتشسوزیها چگونه و چرا رخ میدادند. در بسیاری از موارد، حادثهای که میتوانست برای صاحبان سینما پیامدهای مالی سنگینی داشته باشد، مانند یک اتفاق معمولی تلقی میشد. با این حال، دلایل دقیق حریقها حتی در گزارشهای مطبوعات، شرکتهای بیمه، بازرسان اداره آتشنشانی، سازمان دفاع غیرنظامی، وزارت فرهنگ و هنر، سندیکای سینماداران و مأموران ساواک نیز بهروشنی فاش نشدند. همین ناگشودهماندن علتها، به این رخدادها جنبهای معمایی میدهد.
کتاب در ادامه، تغییر فضای اجتماعی و سیاسی ماههای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ را در نسبت با سینماها بررسی میکند. با گسترش اعتصابها و تظاهرات عمومی، خشم گروههایی از مردم به سالنهای سینما نیز رسید و زنجیرهای از آتشسوزیها شکل گرفت. نکته تکاندهنده این است که بسیاری از کسانی که در این دوره به سینماها آسیب زدند، تا چندی پیش از آن از مشتریان همان سالنها بودند. بنابراین، سینما در این روایت فقط یک ساختمان نیست؛ مکانی عمومی است که در کشاکش تحولات اجتماعی، به نشانهای حساس و آسیبپذیر تبدیل میشود.
اوج تراژیک این تاریخ، آتشسوزی سینما رکس آبادان است. کشتهشدن حدود چهارصد زن و مرد، پیر و جوان، این حادثه را به فاجعهای ملی بدل کرد؛ فاجعهای که نه کارگزاران نظام سلطنتی و نه نیروهای انقلابی رسماً مسئولیت آن را نپذیرفتند. کتاب با پرداختن به این ابهام و ابعاد انسانی حادثه، نشان میدهد که چرا سینما رکس در میان همه آتشسوزیهای سینمایی جایگاهی استثنایی دارد و بهعنوان هولناکترین حادثه سینماسوزی در ایران و جهان معرفی شده است.
خواندن این اثر فرصتی است برای نگاهکردن به تاریخ سینما از زاویهای متفاوت؛ زاویهای که در آن، اسناد و روایتهای مربوط به حریق، خسارت، ابهام و مسئولیت در کنار تجربه تماشاگران و فضای ملتهب جامعه قرار میگیرند. خواننده با مجموعهای از پاسخهای ساده و قطعی روبهرو نمیشود، بلکه با سلسلهای از رخدادها و پرسشها همراه میگردد؛ پرسشهایی درباره حقیقت، حافظه تاریخی و سرنوشت مکانهایی که زمانی محل تماشای فیلم بودند.
نویسنده کتاب سینماسوزی در ایران
عباس بهارلو در این کتاب به جای روایتکردن تاریخ سینما از مسیر معمول فیلمها و چهرهها، سراغ حوادثی میرود که در حاشیه روایتهای رایج قرار گرفتهاند. تمرکز او بر آتشسوزی سینماها، علتهای روشننشده آنها و پیامدهای اجتماعی و انسانی این رخدادهاست.
رویکرد کتاب، کنار هم گذاشتن روایتهای مطبوعاتی و گزارشهای نهادهای مختلف است؛ از بیمه و آتشنشانی تا وزارت فرهنگ و هنر، سندیکای سینماداران و ساواک. نتیجه، روایتی مستندمحور و پرسشبرانگیز درباره بخشی پرتنش از تاریخ سینمای ایران است؛ روایتی که در آن، ابهام نیز مانند خود حادثه اهمیت دارد.
خرید کتاب سینماسوزی در ایران به چه کسانی پیشنهاد میشود؟
اگر به تاریخ سینمای ایران، حوادث اجتماعی و سیاسی معاصر یا سرگذشت سالنهای سینما علاقه دارید، سینماسوزی در ایران میتواند انتخابی مناسب برای شما باشد. این کتاب برای خوانندگانی جذاب است که میخواهند فراتر از فیلمها و نامهای مشهور، با نقش سینما بهعنوان بخشی از زندگی عمومی جامعه آشنا شوند و ببینند چگونه یک مکان فرهنگی در دورههای بحرانی، هدف خشم و خشونت قرار میگیرد.
این اثر همچنین به علاقهمندان موضوعاتی مانند تاریخ شفاهی و اجتماعی، حوادث معمایی و فاجعههای جمعی پیشنهاد میشود؛ بهویژه اگر ترجیح میدهید کتابی بخوانید که بهجای ارائه قضاوتهای شتابزده، مجموعهای از رخدادها، گزارشها و پرسشهای باقیمانده را پیش روی شما بگذارد. در نهایت، کسانی که میخواهند درباره سینما رکس آبادان و جایگاه آن در تاریخ سینماسوزی مطالعه کنند، با کتابی روبهرو میشوند که ابعاد انسانی و تاریخی این فاجعه را در کانون توجه قرار میدهد.
