وهابی و وهابیت اثر هارفورد جونز بریجز

معرفی کتاب وهابی و وهابیت

چگونه یک جنبش دینی در سرزمین نجد به نیرویی سیاسی و نظامی تبدیل شد و موازنه قدرت در شبه‌جزیره عربستان را دگرگون کرد؟ کتاب «وهابی و وهابیت» نوشته هارفورد جونز بری Bridges، گزارشی تاریخی و سیاسی از شکل‌گیری، گسترش و فرازونشیب‌های جنبش وهابیون است؛ گزارشی که ظهور این قدرت تازه را در پیوند با نگرانی‌های بریتانیا درباره امنیت منطقه خلیج فارس و راه‌های تجاری آن بررسی می‌کند.

این اثر خواننده را با ریشه‌های وهابیت، مناسبات آن با قدرت‌های پیرامون و رویدادهایی آشنا می‌کند که به سقوط درعیه، پایتخت وهابیون، انجامید. با این حال، روایت کتاب در همین نقطه متوقف نمی‌شود و تلاش بازماندگان برای بازسازی قدرت سیاسی در نجد را نیز دنبال می‌کند.

درباره کتاب وهابی و وهابیت

محور اصلی کتاب، تاریخ مختصر جماعت وهابیون از آغاز شکل‌گیری تا لشکرکشی نیروهای محمدعلی پاشا، والی مصر، علیه آنان است. در این روایت، وهابیت به‌عنوان جنبشی بنیادگرای سنی معرفی می‌شود که بر پاکسازی اسلام از برخی اعمال رایج در میان مردم نجد، از جمله بزرگداشت مقدسین و زیارت قبور، تأکید داشت. کتاب نشان می‌دهد که این دیدگاه دینی چگونه در کنار اتحادها و رقابت‌های سیاسی، به پیدایش قدرتی تازه در منطقه انجامید.

بخش مهمی از روایت به لشکرکشی ابراهیم پاشا، فرزند محمدعلی، به حجاز اختصاص دارد. او با سپاهی بزرگ و پس از محاصره‌ای طولانی، سرانجام در سال ۱۲۳۳ هجری قمری درعیه را تصرف و به‌کلی ویران کرد. عبدالله بن سعود، امیر وهابی، و شماری از نزدیکانش دستگیر و به استانبول فرستاده شدند و عبدالله بن سعود در آنجا به قتل رسید. این رویداد، شکست بزرگی برای حکومت وهابی بود، اما پایان تاریخ این جنبش به شمار نمی‌آمد.

پس از عقب‌نشینی ابراهیم پاشا از منطقه، مشاری بن سعود و سپس ترکی بن عبدالعزیز برای سامان دادن دوباره حکومت تلاش کردند. درگیری‌های داخلی و مداخلات مجدد نیروهای مصری، مسیر قدرت را پرتنش و ناپایدار کرد. فیصل، پسر ترکی، مدتی توانست قدرت را در ریاض به دست آورد، اما به فرماندهی خورشید پاشا دستگیر و به مصر فرستاده شد. پس از او خالد بیک و عبدالله بن ثنیان به حکومت رسیدند تا اینکه فیصل با فرار از زندان مصر به نجد بازگشت و با کنار زدن رقیبان، حکومت خود را تثبیت کرد.

سبک کتاب بیش از آنکه شرحی جامع از همه ابعاد اجتماعی و مذهبی وهابیت باشد، گزارشی سیاسی از ظهور یک نیروی جدید است. اشاره کوتاه به فاجعه کربلا و پرداخت غیرمستقیم به غارت حرم نبوی در مدینه نیز در همین چارچوب قابل فهم است. توجه اصلی نویسنده به پیامدهای سیاسی این جنبش، ثبات منطقه، امنیت خطوط تجاری بریتانیا به هندوستان و موازنه قدرت میان ایران و امپراتوری عثمانی معطوف است. بنابراین، خواننده با روایتی روبه‌رو می‌شود که شورش‌ها، خیانت‌ها، محاصره‌ها و جابه‌جایی سریع قدرت را در بستری تاریخی و ژئوپولیتیک دنبال می‌کند.

نویسنده کتاب وهابی و وهابیت

هارفورد جونز بریجز در این کتاب سرگذشت وهابیت را با تمرکز بر تحول آن از یک جریان دینی به قدرتی اثرگذار در شبه‌جزیره عربستان روایت می‌کند. رویکرد او بر دنبال کردن زنجیره رویدادهای سیاسی و نظامی استوار است؛ از شکل‌گیری جنبش و استقرار آن در درعیه تا لشکرکشی مصر، سقوط پایتخت و تلاش‌های بعدی برای احیای حکومت.

اهمیت نگاه نویسنده در این است که وهابیت را تنها از زاویه باورهای مذهبی بررسی نمی‌کند، بلکه آن را به مسئله‌ای مرتبط با امنیت منطقه و رقابت قدرت‌های بزرگ پیوند می‌دهد. از خلال این روایت، خواننده می‌تواند تأثیر تحولات نجد و حجاز را بر روابط میان قدرت‌های محلی، مصر، ایران، امپراتوری عثمانی و بریتانیا بهتر دنبال کند. کتاب به‌ویژه برای کسانی جذاب است که تاریخ سیاسی را در کنار تاریخ اسلام و تحولات شبه‌جزیره عربستان مطالعه می‌کنند.

خرید کتاب وهابی و وهابیت به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

«وهابی و وهابیت» انتخابی مناسب برای پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ اسلام، تاریخ شبه‌جزیره عربستان و تاریخ سیاسی خاورمیانه است. اگر می‌خواهید با ریشه‌های شکل‌گیری وهابیت، سقوط درعیه و تلاش‌های پیاپی برای بازسازی قدرت وهابی آشنا شوید، این کتاب تصویری فشرده اما پیوسته از این تحولات در اختیارتان می‌گذارد.

این اثر همچنین برای خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ روابط خارجی بریتانیا در خاورمیانه، امنیت خلیج فارس و رقابت میان ایران و امپراتوری عثمانی علاقه دارند. در واقع، کتاب فقط تاریخ یک جنبش نیست؛ بلکه گزارشی از برخورد اندیشه دینی، قدرت نظامی، حکومت‌داری و مداخله سیاسی در دوره‌ای پرآشوب است.

اگر مطالعه روایت‌های تاریخی مبتنی بر لشکرکشی، محاصره، شورش و تغییر حکومت را می‌پسندید، باید انتظار متنی مستندمحور و سیاسی داشته باشید که تمرکز آن بر روند رویدادها و پیامدهای منطقه‌ای آن‌هاست. این کتاب برای کسانی ارزش بیشتری دارد که می‌خواهند شکل‌گیری وهابیت را در زمینه‌ای تاریخی و فراتر از یک معرفی کوتاه بشناسند و نسبت میان تحولات داخلی نجد و نگرانی‌های قدرت‌های خارجی را بررسی کنند.