چهارراه اثر بهرام بیضایی

معرفی کتاب چهارراه

«چهارراه» از همان عنوان خود، خواننده را به نقطه‌ای می‌برد که مسیرها، آدم‌ها و پرسش‌ها به هم می‌رسند. این نمایشنامه‌ی بهرام بیضایی، داستان دیداری دوباره، نامه‌ای گم‌شده و حادثه‌ای است که زمان وقوعش پیوسته در حال لغزیدن میان گذشته و اکنون است.

در مرکز روایت، نهال فرخی تلاش می‌کند نامه‌ای را که به اشتباه در صندوق انداخته پس بگیرد؛ اما سر چهارراه با سارنگ سهش روبه‌رو می‌شود، مردی که پس از سال‌ها بازگشته و در جست‌وجوی محله‌ی گمشده‌ی خود است. همین برخورد، گذشته‌ای را که ظاهراً پایان یافته بود دوباره پیش چشم شخصیت‌ها می‌گذارد و دو پرسش قدیمی را زنده می‌کند: نهال می‌خواهد بداند چرا سارنگ بی‌خبر او را ترک کرد و سارنگ می‌پرسد چرا هیچ‌کس سراغی از او نگرفت.

درباره کتاب چهارراه

«چهارراه» نمایشنامه‌ای است درباره‌ی سرگردانی، بازگشت و حادثه‌ای که فقط یک لحظه‌ی ساده در خیابان نیست. در این اثر، حادثه هم‌زمان رخ داده، در آستانه‌ی رخ دادن است و حتی قربانی پس از وقوع درباره‌ی آن سخن می‌گوید. این جابه‌جایی میان زمان‌های مختلف، فضای روایت را ناآرام و پرسش‌برانگیز می‌کند و باعث می‌شود خواننده مدام درباره‌ی آنچه واقعاً اتفاق افتاده، آنچه قرار است رخ دهد و سهم هر شخصیت در این ماجرا فکر کند.

سارنگ سهش زیر چرخ‌های خودروی راننده‌ای دیده می‌شود که ذهنش درگیر زندگی خویش و دلش گرفتار پرستاری شده است. با این حال، روشن نیست این برخورد تنها یک تصادف بوده یا سارنگ آگاهانه خود را جلوی ماشین انداخته است. نمایشنامه پاسخ به این پرسش‌ها را در مسیر رویارویی شخصیت‌ها، گذشته‌ی مشترک نهال و سارنگ و نامه‌هایی دنبال می‌کند که طی پانزده سال به دست نهال نرسیده‌اند.

شخصیت‌های «چهارراه» هرکدام در گوشه‌ای از این موقعیت ایستاده‌اند و حضورشان به حادثه معنایی گسترده‌تر می‌دهد. راننده، پرستار، نهال و سارنگ فقط شاهدان یک اتفاق نیستند؛ هرکدام با مسئله‌ای شخصی، خاطره‌ای حل‌نشده یا پرسشی بی‌پاسخ به صحنه وارد می‌شوند. از سوی دیگر، خود چهارراه به محل تلاقی گذشته و حال، عشق و بی‌خبری، بازگشت و گم‌گشتگی تبدیل می‌شود.

یکی از جذابیت‌های این نمایشنامه در آن است که رابطه‌ی نهال و سارنگ را از راه پاسخ‌های فوری و قطعی پیش نمی‌برد. نامه‌ی اشتباهی نهال، دیدار ناگهانی او با سارنگ و نامه‌های بی‌پاسخ مرد، زنجیره‌ای از سوءتفاهم‌ها و انتظارهای طولانی را شکل می‌دهند. در نتیجه، پرسش از اینکه آیا هنوز امیدی به عشق آن‌ها باقی مانده است، در کنار پرسش‌های مربوط به حادثه قرار می‌گیرد و تجربه‌ای عاطفی و معمایی می‌سازد.

فضای اثر بر پایه‌ی ابهام و رفت‌وآمد ذهنی میان لحظه‌های مختلف شکل گرفته است. خواننده با روایتی روبه‌رو می‌شود که در آن گذشته صرفاً خاطره‌ای دور نیست؛ گذشته در برخورد دوباره‌ی شخصیت‌ها حضور دارد و بر تصمیم‌ها و برداشت‌های امروز آن‌ها اثر می‌گذارد. «چهارراه» از این راه، موضوعاتی مانند ترک شدن، انتظار، نبودن، بازگشت و میل به فهمیدن حقیقت را در برابر مخاطب قرار می‌دهد.

این نمایشنامه برای کسانی ارزش خواندن دارد که از آثاری لذت می‌برند که حادثه را بهانه‌ای برای کشف رابطه‌ها و پرسش‌های انسانی می‌کنند. در اینجا، تصادف، نامه و دیدار دوباره هرکدام دریچه‌ای به سوی گذشته‌اند. خواننده نباید انتظار روایتی کاملاً سرراست را داشته باشد؛ بلکه باید آماده باشد میان گفته‌ها، خاطره‌ها و موقعیت‌های گوناگون حرکت کند و به تدریج نسبت شخصیت‌ها با حادثه را بازبینی کند.

نویسنده کتاب چهارراه

بهرام بیضایی نویسنده‌ی نمایشنامه‌ی «چهارراه» است. در این اثر، توجه او به موقعیت‌های انسانی و پرسش‌هایی که از دل یک حادثه‌ی ظاهراً ساده بیرون می‌آیند، در مرکز تجربه‌ی خواندن قرار دارد. او داستان را بر دیدار نهال فرخی و سارنگ سهش، نامه‌های نرسیده، گذشته‌ی مشترک و حادثه‌ای مشکوک بنا می‌کند؛ عناصری که در کنار هم، فضایی سرگردان و چندلایه پدید می‌آورند.

رویکرد بیضایی در «چهارراه» بر آشکار کردن تدریجی پرسش‌ها استوار است. شخصیت‌ها در یک نقطه‌ی مشترک گرد می‌آیند، اما هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به آنچه رخ داده نگاه می‌کنند. به همین دلیل، نمایشنامه هم مخاطب را با رابطه‌ی عاطفی دو شخصیت اصلی همراه می‌کند و هم او را به فکر درباره‌ی مسئولیت، بی‌خبری و معنای بازگشت وامی‌دارد. این اثر در سال ۱۳۹۷ با کارگردانی خود بهرام بیضایی در دانشگاه استنفورد و در جریان جشنواره‌ی هنر ایرانی روی صحنه رفت.

خرید کتاب چهارراه به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به نمایشنامه‌های فارسی با فضای روان‌شناختی، عاطفی و معمایی علاقه دارید، «چهارراه» می‌تواند انتخابی متناسب با سلیقه‌ی شما باشد. این کتاب برای خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که از روایت‌هایی درباره‌ی عشق‌های ناتمام، نامه‌های نرسیده، جدایی و بازگشت لذت می‌برند و دوست دارند یک حادثه را از زاویه‌ی پرسش‌های انسانی دنبال کنند.

همچنین اگر از آثاری استقبال می‌کنید که زمان در آن‌ها خطی و ساده پیش نمی‌رود و حقیقت به‌تدریج از خلال گفت‌وگوها و برخورد شخصیت‌ها شکل می‌گیرد، این نمایشنامه تجربه‌ای قابل تأمل خواهد بود. «چهارراه» برای مخاطبی مناسب است که می‌خواهد در کنار دنبال کردن سرنوشت نهال و سارنگ، درباره‌ی علت حادثه، نقش انتخاب‌ها و اثر سال‌های طولانی بی‌خبری نیز فکر کند. در نهایت، این کتاب شما را به نقطه‌ای می‌برد که در آن هر مسیر، خاطره و پرسش به مسیر دیگری پیوند می‌خورد.