موسیقی‌شناسی قومی: تاریخی‌نگری موسیقی ایران اثر محسن حجاریان

معرفی کتاب موسیقی‌شناسی قومی: تاریخی‌نگری موسیقی ایران

موسیقی فقط مجموعه‌ای از صداها و نغمه‌ها نیست؛ در پیوند با تاریخ، جامعه و فرهنگ، تصویری از دگرگونی‌های یک سرزمین به دست می‌دهد. کتاب موسیقی‌شناسی قومی: تاریخی‌نگری موسیقی ایران نوشته محسن حجاریان، پژوهشی تحلیلی و تاریخی است که موسیقی ایرانی را از چند زاویه بررسی می‌کند و نسبت آن را با جریان‌های فرهنگی و تاریخی پیرامونش به پرسش می‌گذارد.

این اثر دربرگیرنده چهارده گفتار درباره مباحث تاریخی و تحلیلی موسیقی دستگاهی ایران است. نویسنده در این گفتارها از پراکنش موسیقی ایران و پیوندهای آن با حوزه‌های ترک و عرب سخن می‌گوید، نسبت تشیع تاریخی و موسیقی دستگاهی را بررسی می‌کند و به موضوعاتی مانند دستگاه‌شناسی، جامعه‌شناسی تاریخی، مفهوم مقام و نمود بت‌وارگی در موسیقی ایران می‌پردازد.

درباره کتاب موسیقی‌شناسی قومی: تاریخی‌نگری موسیقی ایران

محور اصلی کتاب، تاریخی‌نگری موسیقی ایران است؛ یعنی موسیقی دستگاهی و مفاهیم مرتبط با آن در پیوند با زمانه، مناسبات اجتماعی و حوزه‌های فرهنگی مطالعه می‌شوند. این رویکرد کمک می‌کند دستگاه‌ها، مقام‌ها، صوت و نغمه تنها به‌عنوان اصطلاحاتی فنی یا ساختارهایی مستقل دیده نشوند، بلکه در بستر شکل‌گیری و تحولشان بازخوانی شوند.

بخشی از پژوهش به روابط موسیقی ایران با حوزه عرب و ترک اختصاص دارد. این بحث، موسیقی ایران را در محدوده‌ای بسته و جدا از پیرامونش قرار نمی‌دهد و به پراکنش، ارتباط و هم‌نشینی سنت‌های موسیقایی توجه می‌کند. از سوی دیگر، بررسی تشیع تاریخی و موسیقی دستگاهی، امکان نگاه‌کردن به این موسیقی را از منظر تحولات تاریخی و فرهنگی فراهم می‌سازد.

حجاریان در بحث دستگاه‌شناسی، برداشتی تئوریکی ـ تاریخی ارائه می‌کند و در کنار آن، جامعه‌شناسی تاریخی و موسیقی ایران را به هم پیوند می‌دهد. پرداختن به مفهوم «مقام» در موسیقی‌شناسی ایران و بررسی نمود بت‌وارگی در موسیقی ایران نیز نشان می‌دهد که کتاب فقط به توصیف ساختارهای موسیقایی بسنده نمی‌کند؛ بلکه درباره مفاهیم، تعریف‌ها و شیوه‌های فهم موسیقی نیز پرسش‌هایی جدی مطرح می‌کند.

یکی از بخش‌های قابل‌توجه کتاب، بازخوانی تعریف‌های صوت و نغمه در آثار فارابی، ابن‌سینا، صفی‌الدین ارموی و قطب‌الدین است. این بررسی، خواننده را با بخشی از میراث نظری موسیقی در اندیشه متفکران گذشته روبه‌رو می‌کند و نشان می‌دهد مفاهیم بنیادین موسیقی چگونه در متون تاریخی صورت‌بندی شده‌اند.

نویسنده برای روایت موسیقی دوره‌های تاریخی، در چند اثر مهم نیز غور و تفحص می‌کند؛ از جمله تاریخ بیهقی، تاریخ جهانگشای جوینی و سفرنامه خواجه غیاث‌الدین. حاصل این مسیر، روایتی از موسیقی عصر غزنوی و خراسان بزرگ، عصر ایلخانی و سرزمین‌های چین و ایغور در عصر تیموری است. بنابراین کتاب علاوه بر محتوایی تازه در مطالعات تاریخی موسیقی ایرانی، روشی متفاوت برای نگریستن به این حوزه پیشنهاد می‌کند.

این کتاب می‌تواند برای خواننده‌ای ارزشمند باشد که می‌خواهد موسیقی ایرانی را نه فقط از منظر شنیداری، بلکه از دریچه تاریخ، نظریه، جامعه و فرهنگ دنبال کند. متن کتاب هم‌زمان جنبه تحلیلی و تاریخی دارد و خواننده را به بازاندیشی در تعریف‌هایی مانند دستگاه، مقام، صوت و نغمه دعوت می‌کند. در نتیجه، انتظار اصلی از آن، مواجهه با مجموعه‌ای از گفتارهای پژوهشی و پیوسته درباره ریشه‌ها، روابط و صورت‌های تاریخی موسیقی ایران است.

نویسنده کتاب موسیقی‌شناسی قومی: تاریخی‌نگری موسیقی ایران

محسن حجاریان در این کتاب با نگاهی پژوهشی، تاریخ و نظریه موسیقی ایرانی را کنار هم قرار می‌دهد. روش او بر بررسی پیوندهای فرهنگی، تحلیل مفاهیم موسیقایی و خواندن متون تاریخی از دریچه موسیقی‌شناسی تاریخی استوار است. او به‌جای جداکردن موسیقی از زمینه‌های اجتماعی و تاریخی، تلاش می‌کند روابط آن را با دوره‌ها، سرزمین‌ها و جریان‌های فکری روشن کند.

تمرکز حجاریان بر موسیقی دستگاهی ایران، مفهوم مقام، آرای متفکران موسیقی و بازتاب موسیقی در آثار تاریخی، به کتاب ساختاری چندلایه می‌دهد. این رویکرد، اثر را در امتداد مباحث کتاب مکتب‌های کهن موسیقی ایران قرار می‌دهد و آن را به گفتارهایی پشتیبان و مکمل برای مطالعه تاریخ و اندیشه موسیقایی ایران تبدیل می‌کند.

خرید کتاب موسیقی‌شناسی قومی: تاریخی‌نگری موسیقی ایران به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به موسیقی‌شناسی، تاریخ موسیقی ایران و موسیقی دستگاهی علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای مطالعه‌ای جدی و تحلیلی باشد. همچنین پژوهشگران و دانشجویانی که به رابطه موسیقی با تاریخ، جامعه و فرهنگ توجه دارند، از بحث‌های آن درباره پراکنش موسیقی ایران، حوزه‌های عرب و ترک و تشیع تاریخی بهره می‌برند.

این اثر برای خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند با مفاهیم نظری موسیقی ایران و بازخوانی آن‌ها در آثار فارابی، ابن‌سینا، صفی‌الدین ارموی و قطب‌الدین آشنا شوند. اگر از مطالعه متون تاریخی مانند تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشای جوینی با تمرکز بر نشانه‌های موسیقایی لذت می‌برید، بخش‌های مربوط به عصر غزنوی، خراسان بزرگ، عصر ایلخانی و عصر تیموری برای شما جذاب خواهد بود.

در نهایت، موسیقی‌شناسی قومی: تاریخی‌نگری موسیقی ایران برای کسانی مناسب است که به‌دنبال کتابی درباره موسیقی ایرانی با رویکردی فراتر از توصیف فنی هستند؛ کتابی که رابطه موسیقی با تاریخ و فرهنگ را بررسی می‌کند، تعریف‌های تثبیت‌شده را دوباره می‌خواند و تصویری گسترده‌تر از تحول موسیقی ایران پیش روی خواننده می‌گذارد.