تشیع علوی و تشیع صفوی اثر علی شریعتی

معرفی کتاب تشیع علوی و تشیع صفوی

تشیع علوی و تشیع صفوی نوشته علی شریعتی، تلاشی برای بازخوانی تشیع از خلال یک تمایز بنیادین است: تمایز میان تشیعی که در مکتب امامان با عدالت‌خواهی و نقد قدرت شناخته می‌شود و تشیعی که در دوره صفویه به بخشی از ایدئولوژی حکومت تبدیل شد. این کتاب از دل سخنرانی‌های شریعتی در حسینیه ارشاد شکل گرفته و خواننده را با پرسشی مهم روبه‌رو می‌کند: هنگامی که یک باور دینی در ساختار قدرت قرار می‌گیرد، چه تغییراتی در معنا، کارکرد اجتماعی و نسبت آن با مردم پدید می‌آید؟

شریعتی در این اثر به‌جای ارائه روایتی صرفاً تاریخی یا کلامی، نسبت دین، جامعه، حکومت و هویت ایرانی را بررسی می‌کند. زبان کتاب به فضای سخنرانی نزدیک است؛ بنابراین بحث‌ها مستقیم، مسئله‌محور و درگیرکننده پیش می‌روند. اهمیت اثر برای خواننده امروز نیز در همین رویکرد انتقادی است؛ زیرا کتاب تنها درباره یک دوره تاریخی سخن نمی‌گوید، بلکه امکان اندیشیدن به رابطه میان آرمان‌های دینی و نهادهای سیاسی را فراهم می‌کند.

درباره کتاب تشیع علوی و تشیع صفوی

محور اصلی کتاب، مقایسه دو قرائت از تشیع است. تشیع علوی در این چارچوب، به تشیع امامان و شیعه اصیل و بنیادین اشاره دارد؛ نگرشی که در برابر حکومت‌های ناعادلانه موضعی منتقدانه دارد و دین را از مسئولیت اجتماعی و دفاع از حق جدا نمی‌کند. در برابر آن، تشیع صفوی به صورتی از تشیع گفته می‌شود که در دوران صفویه با دستگاه پادشاهی پیوند خورد و از جایگاه منتقد حکومت، به موقعیتی نزدیک‌تر به پشتیبانی از حکومت رسید. این تمایز، هسته تحلیلی کتاب را می‌سازد و به شریعتی امکان می‌دهد پیامدهای سیاسی و اجتماعی این دگرگونی را بررسی کند.

یکی از بحث‌های مهم اثر، پیوند تشیع صفوی با ملیت‌گرایی است. نویسنده ریشه‌های صفویه را با نهضت شعوبیه مرتبط می‌داند؛ نهضتی که در پی برجسته کردن هویت ایرانی در برابر هویت اسلامی بود. از نگاه شریعتی، این جدایی به نتیجه کامل نرسید، اما در دوره صفویه ترکیب دین و ملیت شکل تازه‌ای پیدا کرد و به عاملی برای تمایز ایرانیان از رقبای دیگر تبدیل شد. کتاب با طرح این موضوع، رابطه پیچیده دین، هویت ملی و سیاست را پیش می‌کشد و نشان می‌دهد که یک مکتب دینی چگونه می‌تواند در شرایط تاریخی متفاوت، کارکردهای اجتماعی متفاوتی پیدا کند.

رویکرد اثر بیشتر جامعه‌شناختی و انتقادی است. شریعتی به‌دنبال آن است که تفاوت میان اصول اولیه تشیع و استفاده سیاسی از آن را روشن کند و تشیع را به سرچشمه‌های نخستینش نزدیک‌تر ببیند. از سوی دیگر، متن خواننده را به تشخیص فاصله میان نام‌ها و واقعیت‌ها دعوت می‌کند: ممکن است یک ساختار سیاسی از زبان دین استفاده کند، اما این امر لزوماً به معنای تحقق عدالت و آرمان‌های همان دین نباشد. کتاب برای کسانی ارزشمند است که می‌خواهند درباره تاریخ تشیع، رابطه دین و قدرت، هویت ایرانی و نقش اجتماعی باورهای مذهبی تأمل کنند.

این اثر در اصل مجموعه‌ای از سخنرانی‌های علی شریعتی در حسینیه ارشاد است که در سال ۱۹۷۱ ارائه شده‌اند. در کنار متن اصلی، نوشته‌ای با عنوان تشیع سرخ و تشیع سیاه نیز آمده است؛ متنی که شریعتی آن را برای توضیح نمایش‌نامه سربداران نوشته بود. حضور این نوشته، دامنه بحث کتاب را گسترده‌تر می‌کند و نگاه انتقادی نویسنده به صورت‌های گوناگون تشیع و نسبت آن‌ها با قدرت را تکمیل می‌سازد. خوانندگان نباید انتظار یک روایت داستانی یا پژوهش دانشگاهی بی‌طرف را داشته باشند؛ با متنی خطابی و تحلیلی روبه‌رو هستند که هدفش برانگیختن پرسش و بازنگری است.

نویسنده کتاب تشیع علوی و تشیع صفوی

علی شریعتی در این کتاب با زبانی صریح و اجتماعی، سراغ یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات تاریخ معاصر تشیع می‌رود. اهمیت کار او در این است که مفاهیم دینی را از فضای انتزاعی بیرون می‌آورد و آن‌ها را در ارتباط با جامعه، حکومت، مردم و تحولات تاریخی می‌سنجد. او به‌جای آن‌که تنها به تفاوت‌های نظری میان دو عنوان بپردازد، می‌پرسد هر قرائت در زندگی اجتماعی چه نقشی ایفا می‌کند و چه نسبتی با عدالت، اعتراض و قدرت دارد.

شیوه بیان شریعتی سخنرانی‌محور، مستقیم و متکی بر تقابل‌های مفهومی است. همین ویژگی باعث می‌شود خواننده در جریان بحث، صرفاً با مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی روبه‌رو نباشد؛ بلکه مدام به ارزیابی دوباره برداشت خود از تشیع و کارکرد اجتماعی آن دعوت شود. دغدغه اصلی او در این اثر، دفاع از تشیعی است که با مسئولیت اجتماعی و نقد سلطه پیوند دارد.

خرید کتاب تشیع علوی و تشیع صفوی به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به آثار فکری و اجتماعی علی شریعتی علاقه دارید، این کتاب می‌تواند تصویری روشن از یکی از محورهای مهم اندیشه او در اختیارتان بگذارد. مطالعه آن به کسانی پیشنهاد می‌شود که درباره تاریخ تشیع، تشیع علوی، تشیع صفوی، رابطه دین و حکومت، جامعه‌شناسی دین و پیوند هویت ملی با باورهای مذهبی مطالعه می‌کنند.

این کتاب همچنین برای خوانندگانی مناسب است که به متن‌های خطابی و تحلیلی علاقه دارند و می‌خواهند یک موضوع تاریخی را از زاویه‌ای انتقادی دنبال کنند. اگر دنبال روایتی داستانی یا شرحی خنثی و صرفاً تقویمی از دوره صفویه هستید، فضای این اثر با انتظار شما تفاوت دارد؛ اما اگر می‌خواهید درباره تبدیل شدن یک مکتب دینی به ابزار مشروعیت سیاسی، فاصله میان آرمان و نهاد قدرت و معنای اجتماعی تشیع فکر کنید، تشیع علوی و تشیع صفوی انتخابی قابل تأمل است. در نهایت، کتاب برای مطالعه‌ای پرسش‌برانگیز درباره دین، سیاست، عدالت و هویت ایرانی مناسب است.