داد بی‌داد (۲) نخستین زندان زنان سیاسی اثر ویدا حاجبی تبریزی

معرفی کتاب داد بی‌داد: نخستین زندان زنان سیاسی ۱۳۵۷ - ۱۳۵۰

زندان قصر برای زنان فعال سیاسی فقط یک محل حبس نبود؛ فضایی بود که در آن تجربه مبارزه، بازجویی، شکنجه، دادگاه، همبستگی و جدایی درهم می‌آمیخت. کتاب داد بی‌داد: نخستین زندان زنان سیاسی ۱۳۵۷ - ۱۳۵۰ نوشته ویدا حاجبی تبریزی، مجموعه‌ای از خاطرات زنانی است که در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۴ به دلیل فعالیت‌ها یا گرایش‌های سیاسی خود بازداشت و زندانی شدند.

این اثر با گردآوری روایت‌های زنان وابسته یا هوادار گروه‌های گوناگون سیاسی و مذهبی، تصویری انسانی و چندصدایی از فضای سیاسی دهه ۱۳۵۰ ارائه می‌کند. خواننده در این خاطرات با مسیر ورود راویان به مبارزات سیاسی و مسلحانه، شیوه دستگیری، بازجویی و شکنجه، زندگی در زندان و سرنوشت یارانشان روبه‌رو می‌شود. اهمیت کتاب در آن است که تاریخ زندان زنان سیاسی را از خلال تجربه مستقیم کسانی روایت می‌کند که خود در متن این رخدادها حضور داشته‌اند.

درباره کتاب داد بی‌داد: نخستین زندان زنان سیاسی ۱۳۵۷ - ۱۳۵۰

موضوع اصلی کتاب، شکل‌گیری بند زنان سیاسی در زندان قصر و تجربه زنانی است که از سال ۱۳۵۰ با تشدید محکومیت‌ها، درگیر دستگاه امنیتی و قضایی آن دوره شدند. خاطرات، تنها به شرح بازداشت محدود نمی‌مانند؛ هر روایت بخشی از مناسبات سیاسی، باورها، فعالیت‌ها و مناسبات انسانی آن سال‌ها را آشکار می‌کند. از خلال این گفته‌ها، فضای سنگین بازجویی و شکنجه در کنار لحظه‌های مقاومت، نگرانی برای هم‌رزمان و تلاش برای حفظ ارتباط و هویت فردی در زندان قرار می‌گیرد.

ساختار کتاب در دو بخش تنظیم شده است: سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲ و سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴. در این بخش‌ها موضوعاتی مانند دستگیری و بازجویی، زندان قصر، زندان جنحه و جنایی، بند سیاسی، انتقاد و انتقاد از خود، دادگاه و آزادی دنبال می‌شود. همچنین روایت‌هایی درباره فرار اشرف، سرگرمی‌ها و تئاتر، مادران و فرزندان و وداع با زندگی در کتاب جای گرفته است. این تنوع موضوعی، تصویر زندان را از یک فضای صرفاً سرکوبگر فراتر می‌برد و نشان می‌دهد زندانیان چگونه در شرایط دشوار، روابط، خاطرات و شکل‌هایی از زندگی جمعی را حفظ می‌کردند.

یکی از ویژگی‌های مهم داد بی‌داد، کنار هم قرار گرفتن روایت‌های زنانی با گرایش‌ها و تجربه‌های متفاوت است. خاطرات آنان درباره عقاید، مبارزه، دادگاه، آزادی و سال‌های پس از زندان، امکان مقایسه میان تجربه‌های فردی و شرایط سیاسی زمانه را فراهم می‌کند. در بخش‌هایی از کتاب، سرنوشت مبارزانی که اعدام شدند و نگاه امروزی بازگوکنندگان خاطرات نیز مطرح می‌شود؛ بنابراین اثر، هم سندی از یک دوره تاریخی است و هم فرصتی برای تأمل درباره انتخاب‌های سیاسی، هزینه‌های مبارزه و ماندگاری خاطره.

این کتاب با تکیه بر روایت‌های شخصی، به‌جای ارائه گزارشی خشک، خواننده را به فضای زیسته زنان زندانی نزدیک می‌کند. تعدد صداها باعث می‌شود تجربه زندان از زاویه‌ای واحد دیده نشود و تفاوت نگاه‌ها، احساسات و برداشت‌ها در کنار یکدیگر قرار بگیرند. از این رو، مطالعه کتاب برای کسانی که به تاریخ معاصر ایران، خاطرات زندان، تاریخ زنان و روایت‌های سیاسی علاقه دارند، می‌تواند دریچه‌ای جدی برای شناخت و بازاندیشی باشد.

نویسنده کتاب داد بی‌داد: نخستین زندان زنان سیاسی ۱۳۵۷ - ۱۳۵۰

ویدا حاجبی تبریزی در این کتاب نقش گردآورنده و سامان‌دهنده مجموعه‌ای از خاطرات زنان فعال سیاسی را بر عهده دارد. رویکرد او بر ثبت تجربه‌های مستقیم و قرار دادن روایت‌های متعدد در کنار هم استوار است؛ روایاتی که از چگونگی ورود به مبارزه تا دستگیری، بازجویی، دادگاه، زندان و سال‌های پس از آزادی را دربرمی‌گیرند. این شیوه، به خواننده اجازه می‌دهد با صدای خود راویان با رویدادها مواجه شود و تفاوت تجربه‌ها را درک کند.

تمرکز کتاب بر زنان سیاسی و تجربه آنان در زندان قصر، به موضوعی می‌پردازد که در روایت‌های تاریخی، نیازمند شنیده شدن از زبان شاهدان آن است. نویسنده با حفظ محور خاطرات، میان جزئیات زندگی روزمره، مناسبات جمعی، فشارهای سیاسی و پیامدهای انسانی آن دوره پیوند ایجاد می‌کند.

خرید کتاب داد بی‌داد: نخستین زندان زنان سیاسی ۱۳۵۷ - ۱۳۵۰ به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ معاصر ایران و تحولات سیاسی دهه ۱۳۵۰ علاقه دارید، داد بی‌داد می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد؛ به‌ویژه اگر ترجیح می‌دهید تاریخ را از مسیر خاطرات و تجربه‌های شخصی دنبال کنید. این کتاب برای خوانندگانی که درباره فعالیت‌های سیاسی و مسلحانه، شیوه‌های بازجویی و شکنجه، دادگاه‌ها و زندگی در زندان مطالعه می‌کنند نیز جذاب خواهد بود.

مطالعه این اثر به علاقه‌مندان تاریخ زنان، خاطرات سیاسی و روایت‌های زندان پیشنهاد می‌شود. همچنین اگر به کتاب‌هایی با روایت چندصدایی علاقه دارید، در این مجموعه با تفاوت دیدگاه‌ها و سرگذشت‌های زنانی روبه‌رو می‌شوید که هر یک بخشی از فضای پرتنش آن سال‌ها را بازگو می‌کنند. انتظار شما از این کتاب باید مواجهه‌ای جدی و تأمل‌برانگیز با خاطرات، رنج‌ها، امیدها، انتخاب‌ها و پیامدهای مبارزه سیاسی باشد؛ کتابی که پس از پایان نیز پرسش‌هایی درباره تاریخ، حافظه و تجربه انسانی در ذهن باقی می‌گذارد.