مردم‌شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران اثر علی بلوکباشی

معرفی کتاب مردم‌شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران

پزشکی فقط در درمانگاه‌ها و کتاب‌های تخصصی شکل نمی‌گیرد؛ در فرهنگ هر جامعه، باورها، آیین‌ها، گیاهان، آب‌ها و شیوه‌های تعبیر بیماری نیز بخشی از دانش پزشکی را می‌سازند. کتاب مردم‌شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران نوشته علی بلوکباشی، تصویری گسترده از این دانش فرهنگی و عامه ارائه می‌کند و نشان می‌دهد مردم ایران چگونه بیماری، درمان، تندرستی و نیروهای اثرگذار بر بدن را فهمیده‌اند.

این اثر، مجلد سوم از مجموعه آثار علی بلوکباشی در زمینه پژوهش‌های مردم‌شناسی فرهنگ و جامعه ایران است. محتوای آن در ۱۷ گفتار، ۷ بخش و ۲۳ فصل تنظیم شده و از پزشکی عامه تا گیاهان دارویی مقدس، آب‌های درمان‌بخش، بادها و روح، داغ و داغ‌گذاری و چشم‌زخم را دربرمی‌گیرد.

درباره کتاب مردم‌شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران

کتاب در بخش نخست به پیشینه تاریخی پزشکی عامه در ایران می‌پردازد و سپس روش‌های درمانی و باورهای عامیانه درباره برخی بیماری‌ها را بررسی می‌کند. در این نگاه، بیماری تنها یک وضعیت جسمانی نیست؛ بلکه می‌تواند با آیین‌ها، نیروهای نامرئی، محیط طبیعی، عناصر نمادین و برداشت‌های جمعی از سلامت و ناخوشی پیوند داشته باشد. همین رویکرد، کتاب را به مطالعه‌ای درباره رابطه میان فرهنگ و دانش پزشکی تبدیل می‌کند.

هفت بخش کتاب هرکدام دریچه‌ای به بخشی از تجربه درمانی و باورهای پزشکی مردم ایران می‌گشایند. در بحث گیاهان دارویی مقدس، نقش گیاهان در باورها و کاربردهای درمانی بررسی می‌شود. آب‌های درمان‌بخش، جایگاه آب و چشمه‌ها را در تصور درمان و بهبود پیش می‌کشند. بخش مربوط به بادها و روح نیز به بادهای بیماری‌زا و برداشت‌های فرهنگی از عوامل نامرئی بیماری توجه دارد. در ادامه، داغ و داغ‌گذاری و چشم‌زخم یا چشم بد، نمونه‌هایی از باورها و شیوه‌های مواجهه با آسیب و بیماری را مطرح می‌کنند.

یکی از نمونه‌های روشن این پیوند میان آیین و سلامت، جایگاه انار در مراسم ایرانی است. انار در سفره شب یلدا حضور داشته و خوردن آن با دور کردن ناخوشی‌ها، تب و گزندهای فصل تابستان پیوند داده شده است. همچنین انار سرخ در برخی رسم‌های مربوط به ازدواج، نماد برکت، نعمت، باروری و فرزندآوری دانسته می‌شده است. تعبیرهای گوناگون خواب انار، از انار شیرین و ترش تا گم کردن یا هدیه گرفتن آن، نشان می‌دهد که یک میوه می‌تواند هم‌زمان در آیین، درمان، نمادپردازی و تفسیر خواب معنا پیدا کند.

در پایان، نویسنده چند اثر طبی کهن را معرفی و نقد می‌کند و به کاربرد برخی داروها و روش‌های درمانی در شعر حافظ می‌پردازد. از این منظر، کتاب تنها گزارشی از شیوه‌های درمانی نیست؛ بلکه پیوند میان دانش پزشکی، ادبیات، آیین‌های اجتماعی و باورهای مردم را نیز دنبال می‌کند. ۱۵ گفتار این مجموعه از مقاله‌های دانشنامه‌ای نویسنده شکل گرفته‌اند و در مجلدهای مختلف دانشنامه بزرگ اسلامی درج شده‌اند؛ با این حال، در این کتاب در قالب مجموعه‌ای منسجم درباره مردم‌شناسی پزشکی در فرهنگ ایران کنار هم قرار گرفته‌اند.

خواننده در مواجهه با این اثر، با تفاوت میان پزشکی رسمی و پزشکی عامه، ماندگاری باورهای درمانی و نقش نمادها در زندگی روزمره روبه‌رو می‌شود. کتاب نه برای ارائه دستور درمان، بلکه برای شناخت تاریخی و فرهنگی شیوه‌هایی نوشته شده است که مردم از طریق آن‌ها بیماری را توضیح داده و برای درمان یا پیشگیری از آن معنا و راهکار ساخته‌اند.

نویسنده کتاب مردم‌شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران

علی بلوکباشی در این کتاب با رویکردی مردم‌شناسانه به فرهنگ و جامعه ایران نگاه می‌کند. تمرکز او بر پزشکی عامه، باورهای درمانی، آیین‌ها، نمادها و آثار طبی کهن است. او موضوعاتی مانند انار، گیاهان مقدس، آب‌های درمان‌بخش، بادهای بیماری‌زا و چشم‌زخم را در ارتباط با تجربه فرهنگی مردم بررسی می‌کند و در کنار معرفی، به نقد برخی آثار طبی نیز می‌پردازد. ارجاع به کاربرد داروها و روش‌های درمانی در شعر حافظ، گستره توجه نویسنده به حضور دانش پزشکی در فرهنگ و ادبیات را نشان می‌دهد.

خرید کتاب مردم‌شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به مردم‌شناسی فرهنگ ایران، تاریخ پزشکی عامه و باورهای درمانی مردم علاقه دارید، این کتاب می‌تواند مطالعه‌ای مناسب برای شما باشد. همچنین خوانندگانی که درباره آیین‌های ایرانی، گیاهان دارویی، آب‌های مقدس یا درمان‌بخش، چشم‌زخم، بادهای بیماری‌زا و نمادهای مربوط به باروری و تندرستی مطالعه می‌کنند، از موضوعات متنوع آن بهره خواهند برد.

این اثر برای کسانی مناسب است که می‌خواهند رابطه میان بیماری و فرهنگ را بهتر بشناسند و بدانند مردم در دوره‌ها و موقعیت‌های مختلف چگونه برای ناخوشی‌ها توضیح و درمان جسته‌اند. علاقه‌مندان به ادبیات فارسی نیز از بخش مربوط به حضور داروها و شیوه‌های درمانی در شعر حافظ نکته‌های قابل تأملی خواهند یافت. در نهایت، اگر انتظار شما از یک کتاب، شناخت تحلیلی و فرهنگیِ پزشکی عامه است، مردم‌شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران می‌تواند انتخابی متناسب با این علاقه باشد.