همبستگی اجتماعی و دشمنان آن اثر علیرضا ذاکری

معرفی کتاب همبستگی اجتماعی و دشمنان آن: مکتب موس و دورکیم در برابر فایده‌گرایی و فاشیسم

جامعه چگونه می‌تواند در برابر انزوا، اتمیزه‌شدن و میل به اقتدارگرایی از خود محافظت کند؟ کتاب همبستگی اجتماعی و دشمنان آن: مکتب موس و دورکیم در برابر فایده‌گرایی و فاشیسم نوشته علیرضا ذاکری، با بازخوانی اندیشه‌های امیل دورکیم و مکتب موس، به سراغ یکی از بنیادی‌ترین مسائل جامعه‌شناسی می‌رود: نقش همبستگی اجتماعی و سازمان‌یابی جمعی در حفظ زندگی دموکراتیک.

این اثر تنها شرحی از نظریه‌های دورکیم نیست؛ بلکه تلاشی است برای فاصله گرفتن از درک مسلط و محدود از این جامعه‌شناس و گشودن راهی برای فهم خوانشی رادیکال‌تر از او و پیروانش. کتاب نشان می‌دهد که بحث درباره جامعه، صرفاً بحث درباره افراد یا دولت نیست؛ بلکه نهادها و گروه‌هایی که میان این دو قرار می‌گیرند، در شکل دادن به مناسبات اجتماعی و سیاسی نقشی اساسی دارند.

درباره کتاب همبستگی اجتماعی و دشمنان آن: مکتب موس و دورکیم در برابر فایده‌گرایی و فاشیسم

محور اصلی کتاب، بررسی اندیشه‌های دورکیم و مکتب موس درباره بازسازماندهی نهادهای مدنی و صنفی است. از این منظر، جامعه سالم جامعه‌ای نیست که افراد در آن همچون واحدهایی جدا از یکدیگر و تنها بر پایه منفعت شخصی عمل کنند. همبستگی اجتماعی زمانی قوام می‌یابد که افراد در گروه‌ها و نهادهای مشترک مشارکت داشته باشند و امکان همکاری، نمایندگی و اثرگذاری جمعی برای آنان فراهم شود.

کتاب در برابر دو تهدید مهم موضع فکری مکتب دورکیمی را توضیح می‌دهد. تهدید نخست، اتمیزاسیونی است که سیاست‌های فایده‌گرا و نئولیبرال می‌توانند به همراه آورند؛ وضعیتی که در آن پیوندهای اجتماعی تضعیف می‌شوند و افراد از شبکه‌های جمعی جدا می‌مانند. تهدید دوم، واکنش‌های فاشیستی و هویت‌خواهانه در جوامع توده‌ای و ناامن است؛ واکنش‌هایی که ممکن است افراد را به پناه بردن به چهره‌های اقتدارگرا سوق دهد.

در برابر این دو مسیر، اثر حاضر بر اهمیت گروه‌های ثانوی و نهادهای واسط تأکید می‌کند. اصناف، اتحادیه‌ها، سندیکاها، انجمن‌ها، سمن‌ها و دیگر تشکل‌های اجتماعی می‌توانند میان دولت و افراد قرار بگیرند و از شکل‌گیری جامعه‌ای توده‌ای و دولت توتالیتر جلوگیری کنند. این سازمان‌یابی از پایین، فقط یک موضوع نهادی نیست؛ بلکه راهی برای تمرین مشارکت، ساختن اعتماد اجتماعی و حضور فعال در حیات عمومی به شمار می‌آید.

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، پیوند دادن بحث نظری با مسئله دموکراسی است. خواننده با این پرسش روبه‌رو می‌شود که دموکراسی چگونه شکل می‌گیرد و چه عواملی به استمرار آن کمک می‌کنند. پاسخ پیشنهادی کتاب، به نقش مشارکت اجتماعی و وجود تشکل‌های مستقل و متنوع توجه دارد. از این دیدگاه، جامعه‌ای که در آن انجمن‌ها، اتحادیه‌ها و سایر گروه‌های اجتماعی امکان فعالیت و مشارکت دارند، در برابر تمرکز قدرت و تک‌صدایی ظرفیت بیشتری برای مقاومت خواهد داشت.

همبستگی اجتماعی و دشمنان آن برای خوانندگانی ارزشمند است که می‌خواهند دورکیم را فراتر از تفسیرهای رایج و محدود بشناسند و نسبت میان جامعه‌شناسی، نهادهای واسط، فایده‌گرایی، فاشیسم و دموکراسی را بررسی کنند. این کتاب به جای ارائه تصویری ساده از همبستگی، نشان می‌دهد که همبستگی اجتماعی با سازمان‌یابی و مشارکت واقعی پیوند دارد و بدون گروه‌های فعال و میانجی، جامعه در معرض گسست یا اقتدارگرایی قرار می‌گیرد.

نویسنده کتاب همبستگی اجتماعی و دشمنان آن: مکتب موس و دورکیم در برابر فایده‌گرایی و فاشیسم

علیرضا ذاکری در این کتاب بر خوانش دوباره و دقیق‌تر از دورکیم و مکتب موس تمرکز می‌کند. رویکرد او بر آشکار کردن ظرفیت‌های اجتماعی و سیاسی اندیشه دورکیمی است؛ ظرفیت‌هایی که در بحث درباره نهادهای مدنی، تشکل‌های صنفی، سازماندهی اجتماعی و دفاع از دموکراسی معنا پیدا می‌کنند. نویسنده به جای جدا کردن نظریه از مسائل عمومی، ارتباط میان اندیشه اجتماعی و امکان بازسازماندهی جامعه را پیش می‌کشد.

در روایت این کتاب، دورکیم متفکری صرفاً محافظه‌کار یا محدود به یک تفسیر شناخته‌شده نیست؛ بلکه اندیشه او می‌تواند برای فهم مقابله با اتمیزاسیون، فایده‌گرایی، فاشیسم و جامعه توده‌ای نیز به کار گرفته شود. تأکید نویسنده بر همین وجه کمتر دیده‌شده، به کتاب جهت تحلیلی و انتقادی می‌دهد.

خرید کتاب همبستگی اجتماعی و دشمنان آن: مکتب موس و دورکیم در برابر فایده‌گرایی و فاشیسم به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به جامعه‌شناسی نظری، اندیشه دورکیم و مکتب موس علاقه دارید، این کتاب می‌تواند خوانشی متفاوت و مسئله‌محور در اختیار شما بگذارد. مطالعه آن برای کسانی مناسب است که درباره همبستگی اجتماعی، نهادهای واسط، اصناف، اتحادیه‌ها، انجمن‌ها و سازماندهی اجتماعی پرسش دارند و می‌خواهند نسبت این مفاهیم را با دموکراسی بهتر بفهمند.

این اثر همچنین برای خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که به تحلیل فایده‌گرایی، نئولیبرالیسم، فاشیسم و سازوکارهای شکل‌گیری جامعه توده‌ای توجه دارند. اگر دنبال کتابی هستید که از خلال بازخوانی یک سنت جامعه‌شناختی، امکان مشارکت از پایین و نقش تشکل‌های اجتماعی را بررسی کند، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن می‌تواند انتخابی جدی و تحلیلی باشد. از این کتاب انتظار شرحی مقدماتی و ساده نداشته باشید؛ موضوع آن خوانشی انتقادی از اندیشه اجتماعی و پیوند آن با سازماندهی و حیات دموکراتیک است.