الیزابت دوم اثر توماس برنهارد

معرفی کتاب الیزابت دوم

چه چیزی از تماشای عبور یک ملکه می‌تواند به پرده‌ای از خشم، ابتذال و خودفریبی اجتماعی تبدیل شود؟ توماس برنهارد در نمایشنامه الیزابت دوم، مراسم استقبال و میل مردم به ناظر بودن را بهانه‌ای برای ساختن تصویری گزنده از جامعه‌ای می‌کند که پشت ظاهر متمدن و باشکوه خود، سرشار از تناقض است.

این اثر یکی از آخرین نمایشنامه‌های برنهارد پیش از مرگ اوست و در امتداد نمایشنامه میدان دلاوران خوانده می‌شود. الیزابت دوم از خلال طنز سیاه، گفت‌وگوهای نیش‌دار و تک‌گویی‌های بلند، مناسبات اشراف، نوکیسگان و تماشاگران مشتاق قدرت را زیر سؤال می‌برد؛ نمایشی که خنده را به تراژدی نزدیک می‌کند.

درباره کتاب الیزابت دوم

در مرکز نمایش، پیرمردی به‌شدت ناتوان و بیمار قرار دارد که چند آشنا به دیدنش می‌آیند؛ آشناهایی که او یک‌به‌یک از آنان بیزار است. این موقعیت ظاهراً ساده، در جهان برنهارد به صحنه‌ای برای انباشته‌شدن نفرت، غرولند، داوری و افشای مناسبات انسانی تبدیل می‌شود. شخصیت‌ها فقط در یک دیدار اجتماعی حضور ندارند؛ هرکدام بخشی از فضایی را نمایندگی می‌کنند که در آن آدم‌ها بیش از آن‌که زندگی کنند، نگاه می‌کنند، قضاوت می‌کنند و در انتظار نمایش قدرت می‌مانند.

هم‌زمان، گروهی از افراد در بالکن اعیانی هرن‌اشتاین، منتظر عبور ملکه الیزابت دوم هستند. این انتظار، با آن‌که ظاهری تشریفاتی و محترمانه دارد، در روایت برنهارد به تصویری مضحک از شیفتگی به عنوان، ثروت و موقعیت اجتماعی بدل می‌شود. نگاه مفتخرانه تماشاگران، در کنار نمایش چهره مفلوک اشراف و نوکیسگان، نشان می‌دهد که میل به دیده‌شدن و نزدیک‌بودن به قدرت چگونه می‌تواند به رفتاری پوچ و خنده‌آور تبدیل شود.

برنهارد در این نمایشنامه، با تکیه بر دیالوگ‌ها و تک‌گویی‌های طولانی، فضایی سرشار از خشم و طعنه می‌سازد. جمله‌ها مانند حمله‌هایی پی‌درپی به عادت‌های اجتماعی، خودبزرگ‌بینی و رفتار جمعی عمل می‌کنند. با این حال، اثر فقط مجموعه‌ای از شکایت‌ها یا ناسزاها نیست؛ شدت کلام، ریتم گفت‌وگو و موقعیت‌های به‌ظاهر خنده‌دار، تجربه‌ای نمایشی پدید می‌آورند که در آن کمدی و تراژدی هم‌زمان حضور دارند.

یکی از ویژگی‌های مهم الیزابت دوم، پیوند میان نقد اجتماعی و طنز بی‌رحمانه است. نمایشنامه از یک سو تماشاگران و صاحبان موقعیت را به هجو می‌کشد و از سوی دیگر، فضای تاریخی و اجتماعی‌ای را به یاد می‌آورد که در آن استقبال از رایش سوم در میدان دلاوران نیز به موضوعی برای بازنمایی ترس، نکبت و مضحکه تبدیل می‌شود. به این ترتیب، گذشته و اکنون در کنار هم قرار می‌گیرند تا عادت جامعه به تماشا، ستایش و همراهی با قدرت آشکارتر شود.

خواندن این اثر مستلزم انتظار برای روایتی آرام و واقع‌گرایانه نیست. الیزابت دوم نمایشی متکی بر صدا، لحن، تکرار، خشم و اغراق است؛ متنی که بخش مهمی از تأثیر خود را از شیوه بیان و فشار مداوم کلمات به دست می‌آورد. خواننده با اثری روبه‌رو می‌شود که هم می‌تواند خنده‌دار باشد و هم در همان لحظه، احساس ناراحتی و تلخی ایجاد کند.

نویسنده کتاب الیزابت دوم

توماس برنهارد در الیزابت دوم، همان نگاه هجوآمیز و انتقادی خود به اجتماعات انسانی را در قالب نمایشنامه پی می‌گیرد. تمرکز او بر آدم‌هایی است که در مناسبات اجتماعی، بیش از هر چیز به جایگاه، ظاهر و نگاه دیگران اهمیت می‌دهند. از همین رو، نویسنده به جای ارائه تصویری آرام از یک دیدار، صحنه را به میدان برخورد صداهای خشمگین و قضاوت‌های تند تبدیل می‌کند.

شیوه نوشتن برنهارد در این اثر بر تک‌گویی‌های طولانی، دیالوگ‌های پرتنش و زبانی آکنده از نیش و غضب استوار است. این انتخاب سبکی، شخصیت‌ها را در معرض دید قرار می‌دهد و تناقض‌هایشان را بدون پوشش باقی می‌گذارد. او با پیوندزدن خنده و اندوه، نشان می‌دهد که کمدی اجتماعی همیشه بی‌خطر نیست و گاهی می‌تواند چهره ناخوشایند جمع و فرد را آشکار کند.

الیزابت دوم همچنین اثری است که می‌توان آن را در ادامه میدان دلاوران دید؛ نمایشی که در خوانش خود، نسبت پرتنش برنهارد با جامعه اتریش را پیش چشم می‌گذارد. اهمیت کتاب برای علاقه‌مندان به نمایشنامه‌نویسی در همین ترکیبِ زبان تهاجمی، طنز اجتماعی و نگاه انتقادی نهفته است.

خرید کتاب الیزابت دوم به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به نمایشنامه‌های اجتماعی، طنز سیاه و آثاری علاقه دارید که رفتار جمعی و مناسبات قدرت را بدون ملاحظه بررسی می‌کنند، الیزابت دوم می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. این کتاب برای خوانندگانی جذاب است که از متن‌های آرام و صرفاً سرگرم‌کننده انتظار ندارند و ترجیح می‌دهند هنگام خواندن، هم بخندند و هم با لایه‌های تلخ موقعیت‌های انسانی روبه‌رو شوند.

این نمایشنامه را به دوستداران آثار توماس برنهارد، به‌ویژه کسانی که میدان دلاوران را خوانده‌اند یا به دنبال متنی در امتداد آن هستند، پیشنهاد می‌کنیم. همچنین اگر به نقد اشرافیت، نوکیسگی، تماشاگر بودن، شیفتگی به قدرت و تصویرسازی از جامعه‌ای گرفتار تناقض علاقه‌مندید، فضای گزنده و گفت‌وگومحور این اثر با سلیقه شما هماهنگ خواهد بود.

در نهایت، هنگام انتخاب این کتاب باید انتظار نمایشی پر از تک‌گویی‌های بلند، گفت‌وگوهای تند و موقعیت‌هایی را داشته باشید که خنده را به ناراحتی پیوند می‌زنند. الیزابت دوم برای کسانی است که ادبیات نمایشی را فقط داستانی برای دنبال‌کردن نمی‌دانند، بلکه آن را فرصتی برای دیدن دوباره رفتار انسان‌ها، مناسبات اجتماعی و شیوه مواجهه مردم با قدرت می‌دانند.