اتنوموزیکولوژی (رویکردهای مطالعاتی) اثر محمدرضا آزاده‌فر

معرفی کتاب اتنوموزیکولوژی (رویکردهای مطالعاتی)

موسیقی فقط مجموعه‌ای از نت‌ها و صداهای مرتب‌شده نیست؛ در دل هر نغمه، نشانه‌هایی از تجربه انسانی، ارزش‌ها، باورها و رابطه انسان با خود و دیگری حضور دارد. کتاب اتنوموزیکولوژی (رویکردهای مطالعاتی) نوشته محمدرضا آزاده فر، تلاشی برای نزدیک‌شدن به همین لایه‌های پنهان و آشکار موسیقی است.

این کتاب به اتنوموزیکولوژی به‌عنوان حوزه‌ای برای مطالعه موسیقی در پیوند با انسان می‌پردازد. در این نگاه، موسیقی رخدادی ضابطه‌مند از اصوات در بستر زمان است که بر اساس هنجارهای زیبایی‌شناختی یک قوم و در دوره‌ای تاریخی شکل می‌گیرد. بنابراین، برای فهم یک آواز یا نغمه، شنیدن صداها کافی نیست؛ باید زمینه انسانی و فرهنگی پدیدآمدن آن را نیز دید.

درباره کتاب اتنوموزیکولوژی (رویکردهای مطالعاتی)

اتنوموزیکولوژی در این اثر از مرز بررسی موسیقی به‌عنوان صدا فراتر می‌رود و به مطالعه انسان موسیقی‌ساز می‌رسد. این رویکرد، موسیقی را پدیده‌ای زنده و مرتبط با ارزش‌های انسانی می‌داند؛ پدیده‌ای که در آن پیچیدگی باورها، روابط انسانی و تجربه‌های عاطفی امکان ظهور پیدا می‌کنند. از این منظر، موسیقی هم موضوعی شنیداری است و هم راهی برای اندیشیدن به انسان.

یکی از نکات مهم کتاب، توجه به تغییرپذیری هنجارهای زیبایی‌شناختی است. آنچه برای یک قوم زیبا، پذیرفتنی یا معنادار به نظر می‌رسد، ممکن است با معیارهای قوم همسایه تفاوت داشته باشد و در گذر زمان نیز دگرگون شود. چنین نگاهی خواننده را از قضاوت شتاب‌زده درباره موسیقی‌های گوناگون دور می‌کند و او را به فهم هر نغمه در بستر تاریخی و فرهنگی خودش دعوت می‌کند.

نویسنده در توضیح این حوزه، میان تاریخ موسیقی و اتنوموزیکولوژی نیز تمایزی معنادار ترسیم می‌کند. اگر تاریخ موسیقی گفت‌وگویی با مردگان باشد، اتنوموزیکولوژی گفت‌وگو با زندگان است؛ زیرا در آن، موسیقی با انسان‌های واقعی، تجربه‌های زیسته و روابط جاری آنان پیوند دارد. این ویژگی، مطالعه موسیقی را به کاوشی پویا و انسانی تبدیل می‌کند.

در این مسیر، موسیقی همچون سرنخی برای کشف راز انسان ظاهر می‌شود. شوریدگی، وجد، خلسه، اغواگری، ترس، آرزوی جاودانگی و عشق، از تجربه‌هایی هستند که در فهم بسیاری از نغمه‌پردازی‌ها اهمیت پیدا می‌کنند. کتاب نشان می‌دهد آنچه در یک آواز انسانی وجود دارد، همواره بیش از سازمان‌یافتگی اصوات است و همین «بیش» است که تجربه موسیقایی را پیچیده و شگفت‌انگیز می‌کند.

خواندن این اثر برای کسانی که می‌خواهند موسیقی ایرانی و دیگر پدیده‌های موسیقایی را فقط از جنبه فنی یا صوتی بررسی نکنند، فرصت مناسبی برای گسترش نگاه فراهم می‌کند. کتاب، موسیقی را در ارتباط با زیبایی‌شناسی قومی، زمان تاریخی و تجربه انسانی قرار می‌دهد و به خواننده کمک می‌کند هنگام شنیدن یا تحلیل یک اثر، به زمینه‌های شکل‌گیری و معنای انسانی آن نیز توجه کند.

موضوع ریتم نیز در مسیر فکری محمدرضا آزاده فر جایگاه ویژه‌ای دارد. علاقه او به مباحث نظری موسیقی ایرانی و ساختار ریتمیک موسیقی ایران، با موضوعات این کتاب هم‌راستا است و نگاه او را به جنبه‌های سازمان‌یافته و انسانی موسیقی نشان می‌دهد. نتیجه، متنی است که میان اندیشه درباره صدا و تأمل درباره انسان حرکت می‌کند.

نویسنده کتاب اتنوموزیکولوژی (رویکردهای مطالعاتی)

محمدرضا آزاده فر، استاد اتنوموزیکولوژی و نوازنده سنتور، در سال ۱۳۴۸ در اصفهان به دنیا آمد. او آموزش سنتور سنتی ایرانی را از سال ۱۳۶۰ زیر نظر سعید نعیمی منش آغاز کرد و حدود چهار سال در هنرستان اصفهان به آموختن پرداخت. پس از رفتن به تهران در سال ۱۳۶۷، در کلاس‌های سنتور فرامرز پایور و سعید ثابت شرکت کرد.

آزاده فر در کنار موسیقی به مطالعات سینمایی نیز علاقه داشت. او در سال ۱۳۶۱ در انجمن سینمای جوانان ایران در رشته سینما تحصیل کرد و در سال ۱۳۶۷ برای دریافت مدرک کارشناسی سینما وارد دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر تهران شد. موسیقی متن و تدوین فیلم از علاقه‌های خاص او بودند. او در سال ۱۳۶۶ برای یک فیلم کوتاه، جایزه بهترین موسیقی متن و در سال ۱۳۹۳ از جشنواره ملی سینمای جوانان، جایزه بهترین تدوین را دریافت کرد.

از سال ۱۳۷۲، تمرکز اصلی او بر مباحث تئوریک موسیقی ایرانی قرار گرفت. او تحصیلات خود را با دوره کارشناسی ارشد و موضوع آموزش عمومی موسیقی ایرانی ادامه داد و سپس با آموختن تمبک، علاقه خود به ریتم را پی گرفت. در سال ۱۹۹۹ برای انجام دوره دکتری با موضوع ساختار ریتمیک در موسیقی ایران به شفیلد انگلستان رفت. این پیشینه، زمینه‌ای برای پرداختن هم‌زمان به موسیقی، نظریه، ریتم و انسان در اثر حاضر فراهم می‌کند.

خرید کتاب اتنوموزیکولوژی (رویکردهای مطالعاتی) به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

این کتاب به دانشجویان و علاقه‌مندان اتنوموزیکولوژی، موسیقی‌شناسی و نظریه موسیقی ایرانی پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه کسانی که می‌خواهند نسبت میان موسیقی و فرهنگ را بهتر بشناسند. نوازندگان و پژوهشگران موسیقی نیز می‌توانند از رویکردی بهره ببرند که شنیدن صدا را با توجه به انسان موسیقی‌ساز و زمینه تاریخی و قومی آن همراه می‌کند.

اگر به مطالعه موسیقی در پیوند با زیبایی‌شناسی، ریتم، تجربه‌های عاطفی و روابط انسانی علاقه دارید، اتنوموزیکولوژی (رویکردهای مطالعاتی) انتخابی هم‌سو با این علایق است. همچنین اگر دنبال کتابی هستید که شما را از نگاه صرفاً فنی به موسیقی فراتر ببرد و به پرسش درباره معنای انسانی نغمه‌ها دعوت کند، این اثر می‌تواند مطالعه‌ای تأمل‌برانگیز و تخصصی برایتان باشد.