گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد» اثر همایون کاتوزیان

عکس گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد»

کتاب گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد»

انتشارات:مرکز

معرفی کتاب گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد»

گاهی شعر از تصمیمی آگاهانه برای شاعر شدن آغاز نمی‌شود؛ از خاطره‌ای قدیمی، نگاهی طولانی یا پرسشی شکل می‌گیرد که پاسخش در سکوت و تصویر پنهان مانده است. کتاب گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد» دفتر شعری همایون کاتوزیان است؛ مجموعه‌ای که شعرهای سپید و نیمایی را در کنار قالب‌های کلاسیک شعر فارسی، از جمله غزل، قرار می‌دهد.

این کتاب برای خواننده‌ای نوشته شده است که می‌خواهد با وجهی شاعرانه از همایون کاتوزیان روبه‌رو شود؛ وجهی که از کودکی با شعر همراه بوده، اما شعر گفتن را الزاماً راهی برای شاعر شناخته شدن نمی‌دانسته است. فضای کتاب از تأمل در خاطره و تجربه شخصی تا تصویرهای مبهم و عاطفی امتداد پیدا می‌کند و خواننده را به مکث در برابر کلمه، تصویر و سکوت دعوت می‌کند.

درباره کتاب گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد»

گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد» مجموعه‌ای متنوع از شعرهای همایون کاتوزیان است. بخشی از شعرها در قالب سپید و نیمایی سروده شده‌اند و بخشی دیگر به قالب‌های کلاسیک شعر فارسی، مانند غزل، تکیه دارند. همین تنوع قالبی، کتاب را به مجموعه‌ای یکدست اما محدود به یک شیوه بیان تبدیل نمی‌کند؛ خواننده در آن با تجربه‌های گوناگون شعری و جابه‌جایی میان زبان‌های متفاوت شعر فارسی روبه‌رو می‌شود.

در یادداشت آغازین کتاب، نویسنده با عنوان «یاد باد از نجد و از یاران نجد» به گذشته خود و خاطراتش درباره شعر و شاعری بازمی‌گردد. او از نخستین تجربه شعری‌اش در هشت‌سالگی یاد می‌کند؛ تجربه‌ای که در فضای سیاسی و اجتماعی سال‌های مبارزه برای ملی شدن نفت شکل گرفت. این خاطره نشان می‌دهد که شعر برای او از همان سال‌های نخست با مشاهده جهان پیرامون و واکنش به فضای زمانه پیوند داشته است.

کاتوزیان همچنین روایت می‌کند که بسیاری از شعرهایی را که تا هجده‌سالگی سروده بود، از میان برد و تنها خاطره‌ای روشن از نخستین قطعه کودکی‌اش باقی ماند. این نگاه شخصی به گذشته، یادداشت ابتدای کتاب را به بخشی مهم از تجربه خواندن تبدیل می‌کند؛ زیرا خواننده پیش از ورود به شعرها با رابطه‌ای دیرپا، پر فراز و نشیب و غیرنمایشی میان شاعر و سرودن آشنا می‌شود.

در شعرهای این دفتر، تصویرهایی از شب، صبح کاذب، چشم‌ها و جست‌وجوی چیزی گمشده دیده می‌شود. این تصویرها فضایی درون‌نگر و تا اندازه‌ای رازآلود می‌سازند؛ فضایی که در آن راوی به جای ارائه پاسخ‌های صریح، با نگاه کردن، جست‌وجو کردن و نیافتن روبه‌رو است. از همین رو، خواندن کتاب می‌تواند بیش از آنکه دنبال کردن روایتی خطی باشد، تجربه‌ای برای همراه شدن با حس، تصویر و تداعی باشد.

در کنار این حال‌وهوای شخصی، خاطرات نویسنده از محفل خلیل ملکی و آشنایی با شماری از روشنفکران جوان، زمینه‌ای تاریخی و اجتماعی به یادداشت آغازین می‌دهد. این بخش، شعر را از زندگی جدا نمی‌بیند و نشان می‌دهد که خاطره شخصی، فضای اجتماعی و دوستی‌های فکری چگونه در شکل‌گیری نگاه شاعرانه حضور پیدا می‌کنند. با این حال، ارزش کتاب فقط در این خاطرات خلاصه نمی‌شود؛ بخش اصلی آن، مجموعه‌ای از شعرهاست که باید با ریتم، فرم و تصویرهای خاص خود خوانده شوند.

پیش از این نیز از همایون کاتوزیان دفتر شعری با نام خشت خام منتشر شده بود. گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد» ادامه حضور او در قلمرو شعر است؛ حضوری که در آن قالب‌های آزاد و نیمایی در کنار قالب‌های آشنای کلاسیک قرار گرفته‌اند. این هم‌نشینی به خواننده اجازه می‌دهد تفاوت لحن و ظرفیت هر قالب را در یک مجموعه دنبال کند و با دامنه شاعرانه اثر ارتباط برقرار کند.

نویسنده کتاب گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد»

همایون کاتوزیان در این کتاب تنها از جایگاه سراینده شعر با خواننده سخن نمی‌گوید؛ یادداشت آغازین او بخشی از مسیر شخصی‌اش در مواجهه با شعر را نیز آشکار می‌کند. او می‌گوید از هشت‌سالگی شعر گفته است، اما این کار را هیچ‌گاه صرفاً با قصد شاعر شدن دنبال نکرده است. چنین نگاهی، شعر را برای او بیشتر نوعی تجربه و همراهی دیرینه با زبان نشان می‌دهد تا عنوانی برای معرفی خود.

خاطرات او از سال‌های نوجوانی، فضای سیاسی و اجتماعی آن دوره و پیوندهایش با محفل‌های فکری و دوستان روشنفکر، به کتاب چشم‌اندازی شخصی می‌بخشد. در نتیجه، شعرهای این دفتر را می‌توان در کنار روایتی از حافظه، آشنایی و شکل‌گیری تدریجی نگاه شاعرانه خواند؛ روایتی که از تجربه‌های نخستین آغاز می‌شود و در قالب‌های متنوع شعری ادامه پیدا می‌کند.

خرید کتاب گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد» به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به شعر فارسی و مجموعه‌هایی علاقه دارید که شعر سپید، شعر نیمایی و قالب‌های کلاسیک را در کنار هم عرضه می‌کنند، گفتمش آن «مثنوی تاخیر شد» می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. این کتاب همچنین برای خوانندگانی جذاب است که از شعرهای تصویری، درون‌نگر و مبتنی بر جست‌وجوی عاطفی لذت می‌برند و ترجیح می‌دهند در برابر هر شعر، زمانی برای تأمل و کشف شخصی اختصاص دهند.

اگر مطالعه یادداشت‌های شخصی شاعران درباره نخستین تجربه‌های ادبی، خاطرات جوانی و نسبت شعر با فضای اجتماعی را می‌پسندید، نوشته آغازین کتاب نیز برایتان اهمیت خواهد داشت. در نهایت، از این دفتر انتظار روایتی داستانی یا توضیحی مستقیم نداشته باشید؛ با مجموعه‌ای از شعرها روبه‌رو هستید که از مسیرهای متنوع قالبی و تصویری، شما را به تجربه‌ای آرام، تأملی و شخصی از زبان فارسی می‌برند.

همایون کاتوزیان
همایون کاتوزیان
شعر و شاعری در دوره مشروطه
ایران در دوران حکومت پهلوی (شهاب‌ثاقب)
سیاست، اجتماع، ادبیات: چهارده گفتار و نوشتار
برگ‌هایی از خاطرات من
تاریخ چیست؟ مجموعه مقالات، مصاحبه‌ها و یادداشت‌ها
مصدق و نبرد قدرت
چهارده مقاله در ادبیات، اجتماع، فلسفه و اقتصاد
ایرانیان دوران باستان تا دوره معاصر
سعدی: شاعر عشق و زندگی
مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران