جنبش‌های فاشیستی اثر ارنست نولته

معرفی کتاب جنبش‌های فاشیستی: بحران نظام لیبرالی و تکامل فاشیسم

فاشیسم تنها نام یک حزب یا تجربه سیاسی در یک کشور نیست؛ پدیده‌ای اروپایی است که پس از جنگ‌جهانی‌اول در شکل‌های گوناگون ظاهر شد. ارنست نولته در کتاب جنبش‌های فاشیستی: بحران نظام لیبرالی و تکامل فاشیسم می‌کوشد این پدیده را در گستره اروپا، از سال ۱۹۱۸ تا ۱۹۴۵، بررسی و تفسیر کند.

این کتاب به‌جای آنکه صرفاً روایتی پیوسته از رویدادها ارائه دهد، به سراغ زمینه‌های شکل‌گیری، گسترش و افول جنبش‌هایی می‌رود که خود را فاشیستی می‌نامیدند یا به فاشیسم شباهت داشتند. پرسش اصلی آن، فهم فاشیسم به‌عنوان پدیده‌ای تاریخی و فراتر از یک نمونه منفرد است.

درباره کتاب جنبش‌های فاشیستی: بحران نظام لیبرالی و تکامل فاشیسم

نولته دوره میان دو جنگ جهانی را «دوران فاشیسم» می‌داند و در این بازه، سراسر اروپا را زیر نظر می‌گیرد. در پایان جنگ‌جهانی‌اول، واژه فاشیسم هنوز برای بسیاری از اروپاییان ناآشنا بود؛ اما چند سال بعد، قدرت‌گیری جنبش فاشیستی ایتالیا و سپس ظهور ناسیونال‌سوسیالیسم در آلمان، این مفهوم را به بخشی مهم از تاریخ سیاسی قاره تبدیل کرد.

نقطه آغاز بحث کتاب، دگرگونی فضای سیاسی اروپا پس از جنگ است. در ایتالیا، حزب فاشیست پس از درگیری‌های سخت و طولانی و با رهبری بنیتو موسولینی به قدرت رسید. چند سال بعد، حزب ناسیونال‌سوسیالیست کارگران آلمان به رهبری آدولف هیتلر از راه انتخابات قدرت را به‌دست گرفت. با این حال، تمرکز کتاب فقط بر این دو نمونه مشهور نیست و جنبش‌های کوچک‌تر یا جریان‌هایی را نیز بررسی می‌کند که نام یا نشانه‌هایی فاشیستی داشتند.

کتاب در چهار فصل پیش می‌رود: «مقدمات بلافصل فاشیسم»، «سرآغاز جنبش‌های فاشیستی»، «فاشیسم و آنتی‌فاشیسم از سال ۱۹۳۳» و «جنگ و اضمحلال فاشیسم». این ترتیب، مسیر بحث را از شرایط پیش از شکل‌گیری جنبش‌ها به آغاز آن‌ها، رویارویی فاشیسم و آنتی‌فاشیسم، و سرانجام تأثیر جنگ بر فروپاشی فاشیسم می‌رساند.

رویکرد نولته در این اثر بیشتر تحلیلی و تفسیری است تا روایی. او به‌جای تمرکز بر جزئیات پراکنده، تلاش می‌کند نمونه‌های مختلف را در چارچوبی گسترده‌تر کنار هم بگذارد و ویژگی مشترک پدیده‌ای را توضیح دهد که در کشورهای مختلف با صورت‌های متفاوت پدیدار شد. از این منظر، فاشیسم ایتالیا در کتاب یک نمونه مهم است، نه تمام معنای فاشیسم.

یکی از ویژگی‌های بحث، توجه به رابطه فاشیسم با بحران نظام لیبرالی است. عنوان فرعی کتاب نیز این مسئله را برجسته می‌کند و خواننده را به بررسی پیوند میان بحران سیاسی، پیدایش جنبش‌های فاشیستی و تکامل آن‌ها در فاصله سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۴۵ دعوت می‌کند. در کنار فاشیسم، آنتی‌فاشیسم و واکنش‌های سیاسی پس از سال ۱۹۳۳ نیز در مسیر تحلیل قرار می‌گیرند.

نولته می‌خواهد فاشیسم را «فهمیده» و به‌صورت یک موضوع تاریخی بررسی کند. همین تلاش برای تحلیل و تفسیر، کتاب را از اثری صرفاً توصیفی جدا می‌کند و آن را به متنی برای مطالعه مفهوم فاشیسم، صورت‌های اروپایی آن و جایگاهش در تاریخ معاصر تبدیل می‌سازد. خواننده با متنی روبه‌روست که بیش از بازگویی حوادث، بر ارتباط میان رخدادها و معناهای سیاسی آن‌ها تأکید دارد.

جنبش‌های فاشیستی نخستین‌بار در سال ۱۹۶۶ در مونیخ و در قطع جیبی منتشر شد و در مجموعه‌ای درباره تاریخ جهان در قرن بیستم، چهارمین مجلد به‌شمار می‌آمد. ترجمه فارسی کتاب را مهدی تدینی انجام داده و انتشارات ققنوس آن را منتشر کرده است.

نویسنده کتاب جنبش‌های فاشیستی: بحران نظام لیبرالی و تکامل فاشیسم

ارنست نولته در این کتاب با نگاهی غیرمارکسیستی، فاشیسم را پدیده‌ای مربوط به سراسر اروپا تعریف می‌کند. اهمیت رویکرد او در این است که برای توضیح فاشیسم، تنها به تجربه ایتالیا یا آلمان محدود نمی‌ماند و مصادیق و شبه‌مصادیق این پدیده را در کشورهای مختلف اروپا دنبال می‌کند.

روش نولته بر تحلیل تاریخی و تفسیر شکل‌های گوناگون فاشیسم استوار است. او با قرار دادن جنبش‌ها، فاشیسم، آنتی‌فاشیسم، بحران نظام لیبرالی و جنگ در یک چارچوب واحد، خواننده را به بازاندیشی درباره تعریف فاشیسم و جایگاه آن در تاریخ معاصر اروپا دعوت می‌کند.

خرید کتاب جنبش‌های فاشیستی: بحران نظام لیبرالی و تکامل فاشیسم به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ سیاسی اروپا، تاریخ معاصر، فاشیسم‌پژوهی و بررسی جنبش‌های ایدئولوژیک علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. اثر نولته برای خوانندگانی جذاب است که می‌خواهند فاشیسم را نه فقط از مسیر چهره‌های مشهور و رویدادهای شناخته‌شده، بلکه در گستره‌ای اروپایی و در ارتباط با بحران نظام لیبرالی مطالعه کنند.

این کتاب همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که از آثار تحلیلی و تفسیری درباره تاریخ لذت می‌برند و انتظارشان از یک اثر تاریخی، فراتر از فهرست‌کردن وقایع است. باید انتظار متنی را داشته باشید که بر فهم مفهوم فاشیسم، مقایسه صورت‌های گوناگون آن، رابطه فاشیسم و آنتی‌فاشیسم و روند اضمحلال این جنبش‌ها در جریان جنگ تمرکز دارد. اگر به مطالعه‌ای منسجم درباره دوران فاشیسم در اروپا نیاز دارید، جنبش‌های فاشیستی می‌تواند افق تحلیلی گسترده‌ای پیش روی شما بگذارد.