مذاکره با اشیا اثر رحمان شریف‌زاده
کتاب مذاکره با اشیا
(برونو لاتور و نظریه کنشگر-شبکه)
معرفی کتاب مذاکره با اشیا: برونو لاتور و نظریهٔ کنشگر- شبکه
اگر اشیا را فقط ابزارهایی در خدمت انسان بدانیم، بخش مهمی از واقعیت اجتماعی و سیاسی را از نظر دور نگه داشته‌ایم. کتاب «مذاکره با اشیا: برونو لاتور و نظریهٔ کنشگر- شبکه» نوشتهٔ رحمان شریف زاده، خواننده را با دیدگاهی آشنا می‌کند که برای انسان‌ها و غیرانسان‌ها جایگاهی متقارن‌تر در فهم جهان قائل است.
این کتاب دربارهٔ نظریهٔ کنشگر-شبکه و یکی از چهره‌های اصلی آن، برونو لاتور، است؛ نظریه‌ای که اشیا را ابژه‌هایی خاموش و منفعل نمی‌داند. در این نگاه، اشیا در شکل‌گیری روابط، تاریخ اجتماعی و مناسبات سیاسی حضور دارند و می‌توانند در روند رخدادها اثر بگذارند. عنوان کتاب نیز به همین ایده اشاره دارد: انسان با اشیا فقط کار نمی‌کند، بلکه با آن‌ها وارد نوعی مذاکره می‌شود.
درباره کتاب مذاکره با اشیا: برونو لاتور و نظریهٔ کنشگر- شبکه
نظریهٔ کنشگر-شبکه برقراری نوعی تقارن گسترده میان انسان‌ها و غیرانسان‌هاست. این تقارن به معنای یکسان‌بودن انسان و شیء در همهٔ جنبه‌ها نیست؛ بلکه به این معناست که برای فهم یک وضعیت، نباید از پیش عاملیت را تنها به انسان نسبت داد. اشیا نیز می‌توانند در ایجاد، تغییر یا جهت‌دهی به روابط و رخدادها سهم داشته باشند.
در برداشت معمول، شیء وسیله‌ای در دست انسان است یا ابژه‌ای خاموش که ارزش و معنای خود را از نگاه سوژه دریافت می‌کند. این کتاب با چنین تلقی‌ای فاصله می‌گیرد و نشان می‌دهد که غیرانسان‌ها زندگی، تاریخ، کنش و اثرگذاری خاص خود را دارند. بنابراین، مطالعهٔ جهان اجتماعی تنها با بررسی تصمیم‌ها و رفتارهای انسان‌ها کامل نمی‌شود؛ باید نقش اشیا و چگونگی حضور آن‌ها در شبکهٔ روابط را نیز در نظر گرفت.
یکی از محورهای اصلی بحث، مسئلهٔ عاملیت است. عاملیت در اینجا امتیازی انحصاری برای انسان نیست که بتوان آن را از غیرانسان‌ها گرفت یا به آن‌ها اعطا کرد. هدف نظریهٔ کنشگر-شبکه، بازگرداندن شأن عاملیت و تاریخ‌مندی به اشیاست؛ یعنی دیدن آن‌ها به‌عنوان طرف‌هایی مؤثر در روندهایی که جامعه و تاریخ را می‌سازند. چنین رویکردی نگاه ما را به رابطهٔ انسان و جهان مادی تغییر می‌دهد.
از این منظر، اشیا در ساختن تاریخ اجتماعی و سیاسی ما شریک‌اند. آن‌ها صرفاً در حاشیهٔ کنش انسانی قرار ندارند، بلکه در شبکه‌ای از ارتباطات حضور دارند و بر مسیر این ارتباطات اثر می‌گذارند. سخن از شهروندبودن اشیا نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند: جامعه فقط از انسان‌ها تشکیل نشده است و فهم آن، نیازمند توجه به همهٔ کنشگرانی است که در شکل‌گیری آن نقش دارند.
کتاب همچنین خواننده را به بازنگری در تاریخ اندیشه دعوت می‌کند؛ تاریخی که در بخش بزرگی از آن، عاملیت غیرانسان‌ها به سود انسان‌ها مصادره شده است. جملهٔ برونو لاتور دربارهٔ آزاد زاده‌شدن غیرانسان‌ها و دربندماندن همیشگی آن‌ها، فشرده‌ای از همین نقد است. مطالعهٔ کتاب می‌تواند پرسش‌هایی تازه دربارهٔ مرز میان سوژه و ابژه، انسان و شیء، و کنشگر و ابزار پیش روی خواننده بگذارد.
رویکرد اثر بیشتر بر توضیح یک ایدهٔ نظری و پیامدهای آن برای فهم جامعه استوار است. ازاین‌رو، خواننده با متنی روبه‌رو می‌شود که به‌جای تقلیل اشیا به عناصر بی‌جان، به روابط میان انسان‌ها و غیرانسان‌ها توجه می‌کند. اهمیت این دیدگاه در آن است که ما را از یک توضیح تک‌مرکزی فاصله می‌دهد و امکان می‌دهد تاریخ و سیاست را حاصل مشارکت شبکه‌ای از کنشگران بدانیم.
نویسنده کتاب مذاکره با اشیا: برونو لاتور و نظریهٔ کنشگر- شبکه
رحمان شریف زاده در این کتاب بر معرفی و تبیین اندیشه‌ای تمرکز دارد که رابطهٔ انسان و غیرانسان را از نو صورت‌بندی می‌کند. توجه نویسنده به نظریهٔ کنشگر-شبکه و اندیشهٔ برونو لاتور، اثر را به متنی دربارهٔ عاملیت اشیا، تاریخ‌مندی غیرانسان‌ها و نقش آن‌ها در زندگی اجتماعی و سیاسی تبدیل کرده است.
مسئلهٔ محوری کتاب، تغییر زاویهٔ نگاه است: به‌جای آنکه اشیا را فقط موضوع شناخت یا ابزار کنش بدانیم، آن‌ها را در مقام طرف مذاکره و شریک ساختن تاریخ ببینیم. این تمرکز باعث می‌شود بحث کتاب هم به فلسفهٔ رابطهٔ انسان و جهان مادی مربوط باشد و هم به شیوه‌ای که جامعه و سیاست را توضیح می‌دهیم.
خرید کتاب مذاکره با اشیا: برونو لاتور و نظریهٔ کنشگر- شبکه به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟
این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که به نظریهٔ کنشگر-شبکه، اندیشهٔ برونو لاتور و بحث‌های مربوط به عاملیت غیرانسان‌ها علاقه دارند. اگر دربارهٔ رابطهٔ انسان و اشیا، مرز میان سوژه و ابژه، یا نقش جهان مادی در شکل‌گیری جامعه و تاریخ پرسش دارید، این اثر می‌تواند مسیر مناسبی برای پیگیری این موضوعات در اختیار شما بگذارد.
مطالعهٔ «مذاکره با اشیا» همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که از آثار نظری دربارهٔ جامعه، سیاست و تاریخ استقبال می‌کنند و می‌خواهند از توضیحاتی که انسان را تنها مرکز کنش می‌دانند فاصله بگیرند. انتظار شما از این کتاب باید آشنایی با یک چارچوب فکری و پیامدهای آن باشد، نه روایتی داستانی؛ چارچوبی که در آن اشیا نیز در شبکهٔ روابط اجتماعی دیده می‌شوند و به‌عنوان کنشگرانی اثرگذار موضوع توجه قرار می‌گیرند.
