قبله عالم اثر گراهام ای. فولر

به محض اینکه باب مراوده و سفر میان آسیای مرکزی و دنیای اسلام گشوده شود، ایران مطمئنا در پی ایفای نقش راهنمای مذهبی-سیاسیِ بیش از ۵۰ میلیون مسلمانِ روس بر خواهد آمد.

آیا می‌توان موقعیت یک کشور را بدون توجه به جغرافیا، تاریخ، فرهنگ و شبکه‌ی پیچیده‌ی روابط منطقه‌ای و جهانی آن درک کرد؟ چه عواملی باعث می‌شود که یک کشور در طول تاریخ، همواره نقشی اساسی در یک منطقه بازی کند؟

کتاب مرکز جهان: ژئوپلیتیک ایران (The Center of the Universe The Geopolitics of Iran) اثر گراهام فولر که در ایران با عنوان قبله‌ عالم؛ ژئوپولیتیک ایران منتشر شده است، تلاشی‌ست برای پاسخ به چنین پرسش‌هایی. این کتاب ایران را نه صرفاً به عنوان یکی از کشورهای خاورمیانه‌، بلکه به عنوان یکی از نقاط کلیدی در معادلات ژئوپلیتیکی جهان بررسی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد چگونه موقعیت جغرافیایی، پیشینه‌ی تاریخی و ظرفیت‌های فرهنگی ایران بر سیاست منطقه‌ای و جهانی تأثیر گذاشته‌اند.

خلاصه‌ی کتاب قبله عالم ژئوپولیتیک ایران

کتاب قبله عالم ژئوپلیتیک ایران، تصویری گسترده از جایگاه ایران در منطقه و نظام بین‌الملل ارائه می‌دهد. گراهام فولر در این اثر استدلال می‌کند که اهمیت ایران تنها به منابع انرژی یا تحولات سیاسی معاصر محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در موقعیت منحصربه‌فرد این کشور در اتصال جهان عرب، آسیای مرکزی، قفقاز، شبه‌قاره‌ی هند و خلیج فارس دارد. از نگاه او، ایران در طول تاریخ بارها نقش حلقه‌ی ارتباطی میان تمدن‌ها و مناطق مختلف را ایفا کرده است.

در بخش‌های مختلف کتاب، موضوعاتی مانند هویت تاریخی ایران، میراث فرهنگی و تمدنی، روابط ایران با قدرت‌های جهانی، سیاست خارجی جمهوری اسلامی، مسئله‌ی انرژی، امنیت منطقه‌ای، رقابت‌های ژئوپلیتیکی و نقش ایران در تحولات خاورمیانه بررسی می‌شوند. نویسنده تلاش می‌کند بسیاری از برداشت‌های رایج درباره‌ی ایران را به چالش بکشد و تصویری چندبعدی‌ از جامعه، سیاست و منافع ملی ایران ارائه دهد.

یکی از محورهای اصلی کتاب این است که سیاست‌گذاری درباره‌ی ایران بدون شناخت ریشه‌های تاریخی و فرهنگی آن، با خطاهای تحلیلی همراه خواهد بود. فولر معتقد است بسیاری از تصمیم‌های بین‌المللی درباره‌ی ایران بر اساس برداشت‌های کوتاه‌مدت یا نگاه‌های ایدئولوژیک شکل گرفته‌اند، در حالی که فهم رفتار سیاسی ایران نیازمند توجه به تاریخ بلندمدت این کشور و جایگاه ویژه‌ی آن در منطقه است. به همین دلیل کتاب از محدوده‌ی یک تحلیل سیاسی روز فراتر می‌رود و به اثری درباره‌ی جایگاه ایران در نظم جهانی تبدیل می‌شود.

گراهام فولر کیست؟

گراهام ای. فولر متولد ۱۹۳۷ در ایالات متحده‌ی آمریکاست. او تحلیلگر سیاسی، پژوهشگر مسائل خاورمیانه و اسلام‌گرایی افراطی، دیپلمات سابق و از مدیران ارشد پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا بوده است. فولر تحصیلات خود را در دانشگاه هاروارد دنبال کرد و بخش مهمی از فعالیت حرفه‌ای خود را به مطالعه‌ی خاورمیانه، جهان اسلام، ترکیه، افغانستان و ایران اختصاص داد.

او در دهه‌های مختلف در سمت‌های پژوهشی و اطلاعاتی فعالیت کرده و پس از بازنشستگی نیز به عنوان نویسنده و تحلیلگر مستقل به انتشار کتاب‌ها و مقالات متعدد ادامه داده است. آثار او اغلب بر روابط میان جهان اسلام و غرب، تحولات ژئوپلیتیکی اوراسیا و نقش بازیگران منطقه‌ای متمرکز هستند.

فولر طی سال‌های فعالیت خود بارها در رسانه‌ها، نشست‌های دانشگاهی و مصاحبه‌های تخصصی درباره‌ی ایران و خاورمیانه اظهار نظر کرده است. برخی دیدگاه‌های او در آمریکا با مخالفت محافل سیاسی محافظه‌کار روبه‌رو شده و برخی تحلیلگران نیز رویکرد او را بیش از حد همدلانه با کشورهای منطقه دانسته‌اند. با این حال آثارش همچنان در حوزه‌ی مطالعات ژئوپلیتیک و روابط بین‌الملل مورد استناد قرار می‌گیرند.

سایر آثار و کتاب‌های گراهام فولر

• آینده‌ی اسلام سیاسی

• دنیای بدون اسلام

• ترکیه و بهار عربی

نقد و بررسی کتاب قبله عالم از گراهام فولر

کتاب قبله عالم از زمان انتشار با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شده است. گروهی از پژوهشگران روابط بین‌الملل معتقدند فولر تصویری متوازن‌تر از ایران نسبت به بسیاری از آثار غربی ارائه داده و تلاش کرده است نقش عوامل تاریخی و جغرافیایی را در تحلیل سیاست ایران برجسته کند. این دسته از منتقدان معتقدند کتاب به درک بهتر جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای کمک می‌کند.

در مقابل، برخی منتقدان بر این باورند که نویسنده در مواردی وزن بیشتری به عوامل ژئوپلیتیکی داده و نقش برخی مسائل داخلی، اقتصادی و اجتماعی را کمتر مورد توجه قرار داده است. از نگاه آنان، بخشی از تحلیل‌های کتاب به گونه‌ای تنظیم شده که اهمیت راهبردی ایران را پررنگ‌تر از آنچه در عمل مشاهده می‌شود نشان می‌دهد.

گروهی دیگر از منتقدان نیز معتقدند فولر در ارزیابی روابط ایران و غرب بیش از اندازه بر اشتباهات سیاست‌گذاران غربی تمرکز کرده و مسئولیت برخی تنش‌ها را کمتر متوجه بازیگران منطقه‌ای می‌داند. همچنین بعضی پژوهشگران اشاره کرده‌اند که برخی پیش‌بینی‌های مطرح‌شده در کتاب درباره‌ی آینده‌ی خاورمیانه با تحولات بعدی منطبق نبوده‌اند.

برخی خوانندگان ایرانی، بخش‌هایی از کتاب را توهین‌آمیز دانسته‌اند. جایی که لحن نویسنده نسبت به توصیف خلق‌وخوی ایرانیان کمی تند و طعنه‌آمیز می‌شود؛ خصوصا در فصل‌های ابتدایی کتاب.

در فضای رسانه‌ای آمریکا نیز نام فولر گاه با بحث‌های سیاسی و امنیتی گره خورده است. همین موضوع باعث شده بخشی از نقدها متوجه خود نویسنده و پیشینه‌ی حرفه‌ای او باشد، نه صرفاً محتوای کتاب.

بخشی از متن کتاب قبله عالم

آگاهی بر وجود نیروهای دشمن و قدرت اعمال نفوذ آنها، همراه با نوعی احساس ناتوانی در برخورد با این تهدید، باعث شده است که نوعی عقیده‌ی جدی به وجود توطئه شکل بگیرد. به ندرت ممکن است رویدادها به همان شکلی که در ظاهر اتفاق می‌افتند درک شوند، زیرا چنین دریافتی اولا نشانه‌ی جهالت نسبت به حضور نیروهای برتر در اطراف شخص و ثانیا نشانه‌ی حماقت، خامی، یا فقدان حساسیت در درک انگیزه‌های پنهان دیگران است. البته این ذهنیت معطوف به توطئه‌ی سیاسیِ مختص ایرانیان نیست، بلکه در خاورمیانه به طور کلی و اغلب فرهنگ‌هایی که در نتیجه‌ی مداخله‌ی نیروهای خارجی ضعیف شده و آسیب دیده‌اند متداول است. با وجود این به نظر می‌رسد که چنین دیدگاهی در فرهنگ ایرانی به درجات عالی‌تری از پرداخت رسیده است.

حس و حال مطالعه‌ی کتاب

مطالعه‌ی این کتاب شبیه دنبال کردن یک نقشه‌ی بزرگ سیاسی و تاریخی است که لایه‌های مختلفی از گذشته و حال ایران را کنار هم قرار می‌دهد. لحن نویسنده تحلیلی، آرام و مبتنی بر استدلال است و کمتر به سمت هیجان‌زدگی سیاسی حرکت می‌کند. در بسیاری از بخش‌ها احساس می‌کنید در حال مشاهده‌ی ایران از زاویه‌ی دید یک پژوهشگر خارجی هستید که تلاش می‌کند پدیده‌های سیاسی را در بستری تاریخی توضیح دهد.

کتاب مملو از ارجاع به رویدادهای تاریخی، روندهای منطقه‌ای و ملاحظات راهبردی است. به همین دلیل خواننده دائماً میان تاریخ، سیاست، اقتصاد و روابط بین‌الملل در رفت‌وآمد خواهد بود. اگر به تحلیل‌های کلان سیاسی علاقه داشته باشید، مطالعه‌ی کتاب می‌تواند تصویری گسترده از پیوند میان جغرافیا و قدرت در اختیار شما قرار دهد.

چرا باید کتاب مرکز جهان از گراهام فولر را بخوانیم؟

هرچند این کتاب، جدید نیست و متعلق به سال‌ها پیش است (۱۹۹۱) اما به شما کمک می‌کند که ایران را فراتر از تیترهای خبری روزمره ببینید. با مطالعه‌ی آن می‌توانید درک عمیق‌تری از مفهوم ژئوپلیتیک، نقش جغرافیا در سیاست، اهمیت مسیرهای انرژی، رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و تأثیر تاریخ بر تصمیم‌های سیاسی به دست آورید.

بخش‌های ابتدایی کتاب، خواننده را با خلق‌و‌خوی ایرانی و فضای فرهنگی-اجتماعی ایران آشنا می‌کند. کتاب همچنین نشان می‌دهد که چگونه برداشت‌های متفاوت از یک کشور می‌توانند بر سیاست خارجی دولت‌ها اثر بگذارند. خوانندگان در طول مطالعه با شیوه‌ی تفکر ژئوپلیتیکی آشنا می‌شوند و یاد می‌گیرند رویدادهای منطقه‌ای را در چارچوبی گسترده‌تر تحلیل کنند.

خرید کتاب قبله عالم به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

این کتاب بیشتر برای دانشجویان، پژوهشگران علوم سیاسی، علاقه‌مندان به روابط بین‌الملل، تاریخ معاصر، مطالعات خاورمیانه و سیاست خارجی مناسب است. همچنین کسانی که به تحلیل‌های ژئوپلیتیکی و نقش ایران در تحولات منطقه علاقه دارند، احتمالاً از مطالعه‌ی آن بهره خواهند برد.

در مقابل، اگر به دنبال یک روایت داستانی، سفر‌نامه یا کتابی با زبان بسیار ساده هستید که به تاریخ و اوضاع ایران بپردازد (مانند سیاحت‌نامه‌ی ابراهیم بیگ) ممکن است این اثر برایتان سنگین باشد. همچنین کسانی که انتظار دارند کتاب صرفاً بر رویدادهای روز تمرکز کند، با اثری مواجه خواهند شد که بخش قابل توجهی از آن به تحلیل‌های تاریخی و راهبردی اختصاص دارد.

سایر کتاب‌های پیشنهادی کتابچی

کتابچی در کنار سایر آثار فولر، چند کتاب دیگر را نیز به شما پیشنهاد می‌دهد:

. زندانیان جغرافیا از تیم مارشال (ترجمه شده)

. انتقام جغرافیا از رابرت دی. کاپلان (تاکنون ترجمه‌ای از این کتاب صورت نگرفته است)

. آشوب؛ نقاط عطف برای کشورهای بحرا‌ن‌زده از جرد دایموند (ترجمه شده)

. نظم جهانی World Order از هنری کیسینجر (ترجمه شده)

. دولت و جامعه در ایران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوی از محمدعلی همایون کاتوزیان (ترجمه شده)