ایبسن و استریندبرگ اثر مصطفی اسلامیه
معرفی کتاب ایبسن و استریندبرگ
آیا تئاتر میتواند همزمان میدان کشمکشهای اجتماعی و آینهای برای تاریکترین تناقضهای روان انسان باشد؟ کتاب «ایبسن و استریندبرگ» نوشته مصطفی اسلامیه به سراغ دو نمایشنامهنویس برجسته سده نوزدهم میرود؛ دو چهره اثرگذار که نگاهشان به عشق، زن، قدرت، رقابت و مرزهای نبوغ، همچنان جسورانه و تازه به نظر میرسد. این کتاب مجموعهای از نمایشنامههای آنان است و فرصتی برای شناخت دو جهان نمایشی متفاوت فراهم میکند.
در این اثر، ایبسن و استریندبرگ فقط دو نام در تاریخ تئاتر نیستند؛ دو نگاه رقیب و گاه همدلاند که هر یک بخشی از بحرانهای انسان مدرن را روی صحنه آوردهاند. ایبسن از نخستین نویسندگانی معرفی میشود که از حقوق زنان دفاع کرد، در حالی که استریندبرگ با نگاه زنستیزانه خود در سوی دیگر این تقابل ایستاده است. ستایش و نفی متقابل آنها، رابطهای پرتنش و الهامبخش میسازد.
مصطفی اسلامیه در این کتاب، این دوگانگی را به تصویری از نبوغ تبدیل میکند: ایبسن و استریندبرگ هم رقیب یکدیگرند و هم هر کدام در آفرینش دیگری حضور دارد. استریندبرگ رقیب نروژی خود را با تعبیرهایی تند خطاب میکرد؛ با این حال، ایبسن پرتره او را در اتاق کارش آویخته بود و چشمهای جنونزده او را سرچشمه الهام خود میدانست. این رابطه، خواندن نمایشنامهها را به تجربهای فراتر از کنار هم گذاشتن دو نام تبدیل میکند.
درباره کتاب ایبسن و استریندبرگ
محور کتاب، نمایشنامههای دو نویسندهای است که از پایهگذاران تئاتر مدرن به شمار میآیند. آثار آنها مضامینی را به نمایش میکشند که پس از گذشت سالها همچنان تازگی و جسارت خود را حفظ کردهاند. در این جهان نمایشی، روابط انسانی ساده و بیتنش نیستند؛ عشق با انتخاب، هویت با قضاوت دیگران و زندگی خصوصی با ساختارهای اجتماعی درگیر میشود. از سوی دیگر، تفاوت دیدگاه دو نویسنده به خواننده اجازه میدهد یک مسئله را از دو سوی متضاد دنبال کند.
یکی از بخشهای خواندنی کتاب به نمایشنامه «شب سن جان» از ایبسن میپردازد؛ اثری با حالوهوای رؤیایی که در شبی تابستانی و در فضایی آکنده از رازهای فراطبیعی رخ میدهد. در این نمایش، دو زوج در خانهای گرد هم میآیند، اما نامزدیها با عشق واقعی هماهنگ نیست. یوهانس و یولیانه نامزد یکدیگرند، بیآنکه عاشق هم باشند؛ یولیان، دوست یوهانس، و آنه، خواهر ناتنی یولیانه، نیز در این موقعیت پیچیده حضور دارند. معصومیت و سرزندگی آنه با خودنمایی دیگران تضاد دارد و او موجودی پریوار را میبیند که دیگران از دیدنش ناتواناند.
جادوی شب نیمهتابستان، شخصیتها را از عادتها و نقشهای روزمره جدا میکند. نوشیدنی افسونشده، رفتن به تپهای که آتش نیمهتابستان در آن رو به خاموشی است و آشکار شدن منظرهای از دنیای فراطبیعی، فضای نمایش را میان واقعیت و خیال قرار میدهد. فقط روحهای شاعرانه میتوانند این منظر را ببینند و درک کنند. سرانجام، هر چهار نفر عشق واقعی خود را آشکار میکنند و درمییابند که خود را به نامزدی نادرست سپردهاند؛ مسیری که با کنار کشیدن از انتخابهای پیشین و رسیدن به معشوق واقعی پایان مییابد.
این نمونه نشان میدهد که مجموعه چگونه از برخورد میان فضای شاعرانه، روابط عاطفی و مسئله شناخت خویشتن بهره میگیرد. «شب سن جان» در میان نمایشنامههای ایبسن جایگاهی ویژه دارد، زیرا خود نویسنده آن را اثری ناقص میدانست و نمیخواست در مجموعه آثارش چاپ شود. همین نکته، امکان تأمل درباره رابطه نویسنده با اثر، داوری هنری و مرز میان پیشنویس و اثر نهایی را نیز به تجربه خواندن اضافه میکند.
کتاب در کنار معرفی مضامین و نمایشنامهها، تصویری از رقابت ادبی و فکری این دو چهره ارائه میدهد. ایبسن و استریندبرگ گاهی یکدیگر را میستودند و گاهی نفی میکردند، اما اثرگذاریشان بر تئاتر پس از خود انکارناپذیر توصیف شده است. از ایبسن بهعنوان نویسندهای بزرگ پس از شکسپیر یاد شده و استریندبرگ نیز چنان جایگاهی دارد که شکلگیری نمایشنامهنویسانی چون تنسی ویلیامز، یوجین اونیل و ساموئل بکت بدون او تصورشدنی نیست.
نویسنده کتاب ایبسن و استریندبرگ
مصطفی اسلامیه در کتاب «ایبسن و استریندبرگ» بهجای ارائه تصویری تکبعدی از دو نمایشنامهنویس، آنها را در رابطهای پیچیده و متضاد کنار هم قرار میدهد. تمرکز او بر پیوند میان زندگی و آثار این دو چهره، تفاوت نگاهشان به زنان و نمایش بحرانهای انسانی است. خواننده در این رویکرد، با دو نویسنده روبهرو میشود که هم در برابر یکدیگر قرار دارند و هم به شکلی paradoxical از حضور و نگاه دیگری تأثیر میپذیرند.
اهمیت کار اسلامیه در این است که مجموعه را به خواندن جداگانه چند نمایشنامه محدود نمیکند؛ بلکه میان فضای آثار، کشمکشهای فکری و جایگاه تاریخی ایبسن و استریندبرگ ارتباط برقرار میکند. به همین دلیل، کتاب هم برای آشنایی با مضامین این دو نویسنده مناسب است و هم برای خوانندهای که میخواهد رقابت، الهام و تضاد را در شکلگیری تئاتر مدرن دنبال کند.
خرید کتاب ایبسن و استریندبرگ به چه کسانی پیشنهاد میشود؟
اگر به نمایشنامهخوانی، تاریخ تئاتر مدرن و آثار نویسندگان سده نوزدهم علاقه دارید، این کتاب میتواند انتخابی متناسب با سلیقه شما باشد. همچنین اگر دوست دارید دفاع از حقوق زنان را در کنار نگاه زنستیزانه یک نویسنده دیگر بررسی کنید، کنار هم قرار گرفتن ایبسن و استریندبرگ امکان مقایسهای روشن و چالشبرانگیز فراهم میکند.
این کتاب برای کسانی مناسب است که از نمایشنامههایی با فضای روانشناختی، روابط عاطفی پیچیده، کشمکش میان رؤیا و واقعیت و مضمونهای اجتماعی لذت میبرند. از آن انتظار یک روایت خطی و ساده نداشته باشید؛ آنچه در پیش دارید مجموعهای از آثار و نگاههایی است که شما را به تأمل درباره عشق، انتخاب، قضاوت، نبوغ و نقش تئاتر در آشکار کردن بحرانهای انسانی دعوت میکند. اگر به شناخت ریشههای تئاتر مدرن و خواندن نمایشنامههای جسورانه علاقهمندید، «ایبسن و استریندبرگ» میتواند نقطه شروعی پربار برای این مسیر باشد.
