حیات‌النفوس، داستان‌های میان‌رودان دو نمایشنامهٔ همراه اثر علی شمس

معرفی کتاب حیات‌النفوس، داستان‌های میان‌رودان دو نمایشنامهٔ همراه

اگر تئاتر را فقط روایت رویدادها ندانیم و آن را راهی برای بازاندیشی در هویت، زمان، تاریخ و قدرت بدانیم، کتاب حیات‌النفوس، داستان‌های میان‌رودان دو نمایشنامهٔ همراه تجربه‌ای قابل‌تأمل پیش روی ما می‌گذارد. علی شمس در این مجموعه دو نمایشنامه را کنار هم قرار داده است که هرکدام از آبشخورهای تاریخی و روایی بهره می‌گیرند، اما با مقیاس و فضای متفاوتی به جهان انسان نگاه می‌کنند.

نمایشنامهٔ نخست، حیات‌النفوس، سفری نزدیک و درونی به تجربهٔ زندگی و مرگ است و با حال‌وهوایی خودمانی به یکی از شب‌های هزار و یک شب نیز نظر دارد. نمایشنامهٔ دوم، داستان‌های میان‌رودان، چشم‌اندازی گسترده‌تر می‌سازد و تاریخ و روایت‌های باستانی را در قالبی اسطوره‌ای، کمیک و پارودیک بازآفرینی می‌کند. حاصل، مجموعه‌ای برای خوانندگانی است که از تئاتر اندیش‌محور، زبان شاعرانه و روایت‌هایی فراتر از قصه‌گویی معمول استقبال می‌کنند.

درباره کتاب حیات‌النفوس، داستان‌های میان‌رودان دو نمایشنامهٔ همراه

حیات‌النفوس در سه پرده شکل گرفته است؛ تولد، میانسالی و مرگ. شخصیت اصلی، لیلا، در هر بخش با صورتی دیگر از خویش روبه‌رو می‌شود و گفت‌وگوهایی میان لیلای جوان، لیلای میانسال و لیلای سالخورده شکل می‌گیرد. این مواجههٔ نمادین، کشمکش انسان با گذر زمان، خاطره، آرزو و مسئلهٔ تثبیت هویت را به صحنه می‌آورد. لیلا در میان آنچه پشت سر گذاشته و آنچه در آرزوی آن است، پیوسته خود را به پرسش می‌گیرد.

در این نمایشنامه، زندگی و مرگ دو نقطهٔ جدا و قطعی نیستند؛ بلکه در قالب گفت‌وگویی دربارهٔ شناخت و معنای بودن ظاهر می‌شوند. آینه، ساعت شنی و شمع از جمله نمادهایی هستند که گذر زمان و تغییر چهرهٔ انسان را تداعی می‌کنند. زبان اثر شاعرانه و متراکم است و برخی دیالوگ‌ها حالتی نزدیک به مونولوگ درونی پیدا می‌کنند. ریتم موسیقایی کلام، نورپردازی نمادین و صدای پس‌زمینه نیز به شکل‌گیری فضایی میان رئالیسم معنوی و سوررئالیسم کمک می‌کنند. بنابراین خواننده نباید انتظار نمایشنامه‌ای صرفاً واقع‌گرا و خطی داشته باشد؛ اینجا تجربهٔ ذهنی و تأمل درونی اهمیت زیادی دارد.

داستان‌های میان‌رودان در چهار داستان کوتاه و پیوسته، به دوره‌هایی از تاریخ میان‌رودان، از تمدن‌های سومری و اکدی تا بابلی و آشوری، سر می‌زند. در داستان نخست، کشیش سومری با مسئلهٔ ترجمهٔ نیایش‌های باستانی روبه‌رو است؛ در داستان دوم، فرماندهٔ اکدی دربارهٔ فرمان‌های پادشاه تردید می‌کند؛ داستان سوم زندگی خانواده‌ای بابلی را در آستانهٔ سقوط شهر دنبال می‌کند و داستان چهارم به شاعر آشوری می‌پردازد که می‌کوشد خاطرهٔ جمعی را در شعر ثبت کند.

این نمایشنامه با قرار دادن قدرت سیاسی و دینی، ایمان، مشروعیت، خاطره و تاریخ‌نگاری در برابر زندگی فردی، نشان می‌دهد که روایت چگونه می‌تواند تاریخ را حفظ یا دگرگون کند. مرز میان اسطوره و واقعیت نیز در آن ثابت نمی‌ماند و روایت‌های بنیادین در فهم تجربه‌های روزمره نقش پیدا می‌کنند. زبان رسمی و تشریفاتی، واژه‌های برگرفته از زبان‌های باستانی و صحنه‌آرایی ساده اما سرشار از نشانه‌های فرهنگی، به فضای اثر هویتی ویژه می‌بخشند. در عین حال، بازروایی تاریخ با نگاهی شوخانه و پارودیک انجام می‌شود؛ گزاره‌های زبانی و روایت‌های باستانی در پیچ‌وخم کمیک، شکلی تازه پیدا می‌کنند.

وجه مشترک این دو اثر، پیوند دادن داستان‌گویی کلاسیک با نگاه مدرن و فلسفی است. حیات‌النفوس از درون انسان و بحران هویت آغاز می‌کند و داستان‌های میان‌رودان از تاریخ، اسطوره و حافظهٔ جمعی به مسائل انسانی می‌رسد. همین تفاوت در مقیاس، این مجموعه را به خوانشی دوگانه از تجربهٔ فردی و سرنوشت جمعی تبدیل می‌کند.

نویسنده کتاب حیات‌النفوس، داستان‌های میان‌رودان دو نمایشنامهٔ همراه

علی شمس در این مجموعه نویسنده‌ای است که به امکانات زبان و ساختار نمایشی توجه ویژه نشان می‌دهد. او در حیات‌النفوس از گفت‌وگوی میان چهره‌های گوناگون یک انسان برای ساختن تصویری چندلایه از هویت استفاده می‌کند و در داستان‌های میان‌رودان، روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای را در کنار تجربهٔ فردی و نگاه کمیک قرار می‌دهد.

رویکرد او در هر دو نمایشنامه بر نمادگرایی، لایه‌های فلسفی و بازآفرینی روایت استوار است. زبان شاعرانه و متراکم در اثر نخست، و بازی زبانی و بازروایی پارودیک در اثر دوم، نشان می‌دهند که شمس برای رسیدن به معنا تنها به خط داستانی تکیه نمی‌کند. او خواننده را با پرسش‌هایی دربارهٔ زمان، مرگ، قدرت، مشروعیت و حافظه همراه می‌سازد و از نمایشنامه به‌عنوان فضایی برای اندیشیدن استفاده می‌کند.

خرید کتاب حیات‌النفوس، داستان‌های میان‌رودان دو نمایشنامهٔ همراه به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به ادبیات نمایشی معاصر ایران، تئاتر ذهنی و نمایشنامه‌های فلسفی انتخابی مناسب است. اگر از آثاری لذت می‌برید که به‌جای ارائهٔ پاسخ‌های ساده، شما را با بحران هویت، معنای زندگی و نسبت انسان با مرگ روبه‌رو می‌کنند، حیات‌النفوس می‌تواند تجربهٔ خواندنی متفاوتی برایتان باشد. این بخش به‌ویژه برای کسانی جذاب است که با زبان شاعرانه، نمادهای صحنه‌ای و گفت‌وگوهای درونی ارتباط برقرار می‌کنند.

از سوی دیگر، اگر به تاریخ میان‌رودان، اسطوره‌های باستانی، نقش حافظه در ساختن تاریخ و رابطهٔ قدرت با زندگی اجتماعی علاقه دارید، داستان‌های میان‌رودان افق دیگری پیش روی شما می‌گذارد. ساختار چهارپارهٔ اثر، شخصیت‌های متفاوت و تغییر دوره‌های تاریخی، تنوع روایی ایجاد می‌کند؛ در حالی که نگاه کمیک و پارودیک اجازه نمی‌دهد بازگشت به گذشته به بازگویی خشک و مستقیم تاریخ تبدیل شود.

در نهایت، خوانندگان باید انتظار دو نمایشنامهٔ کاملاً همسان را نداشته باشند؛ ارزش این مجموعه در کنار هم قرار گرفتن دو مسیر متفاوت است: یکی سفری درونی و نمادین میان مراحل زندگی، و دیگری بازروایی تاریخی و اسطوره‌ای با زبانی بازیگوش و چندلایه. این کتاب را به کسانی پیشنهاد می‌کنیم که از خواندن نمایشنامه برای تأمل دربارهٔ انسان، جامعه و روایت‌های شکل‌دهندهٔ حافظه لذت می‌برند و با متنی فشرده، شاعرانه و نیازمند مشارکت ذهنی همراه می‌شوند.