دوساکس، رمان و یتیم‌ها (نمایش نامه) اثر ژان-لوک لاگارس

معرفی کتاب دوساکس، رمان و یتیم‌ها (نمایش نامه)

اگر در تئاتر به‌دنبال متنی هستید که روایت را از مسیر معمول خود خارج کند، «دوساکس، رمان و یتیم‌ها (نمایش نامه)» تجربه‌ای متفاوت پیش روی شما می‌گذارد. ژان-لوک لاگارس در این اثر، مرز میان رمان و نمایش‌نامه را جابه‌جا می‌کند و داستان را به عرصه‌ای برای شنیدن، دیدن و اندیشیدن درباره توانایی زبان تبدیل می‌سازد.

این کتاب از دو بخش یا روایت مرتبط شکل می‌گیرد: «دوساکس، رمان» و «یتیم‌ها». در بخش نخست، ژرژ، الن و شونژک بار دیگر در مدار داستانی از عشق، جدایی و دیدار دوباره قرار می‌گیرند؛ اما هر شخصیت، ماجرا را از زاویه دید خود بازگو می‌کند. خاطره‌ها وارد روایت می‌شوند، مسیر آن را قطع می‌کنند یا بر ابهام آن می‌افزایند.

بخش دوم، «یتیم‌ها»، قصه‌ای کوتاه و فشرده درباره چهار مرد و یک زن است. سه مرد جوان در کنار مردی مسن‌تر قرار دارند؛ شخصیتی که می‌تواند پدر، نیای آنان یا پادشاه پیر سرزمینی خیالی باشد. زن در کنار آن‌هاست، اما گویی در جهانی دیگر ایستاده و با وجود فاصله نمی‌تواند دست از آنان بکشد. در این میان، مرد مسن‌تر رها می‌کند، می‌گریزد یا می‌میرد و جوان‌ترها نیز در آستانه فراری قرار می‌گیرند که احتمال آن بسیار است، اما هرگز به‌سادگی رخ نمی‌دهد.

درباره کتاب دوساکس، رمان و یتیم‌ها (نمایش نامه)

لاگارس به‌جای ساختن روایتی خطی و مبتنی بر گره‌گشایی کلاسیک، متن را از قطعات پی‌درپی، روایت‌های پراکنده و لحظه‌های کوتاه می‌سازد. این قطعات می‌توانند مانند مونولوگ‌ها یا نماهایی مستقل روی صحنه جان بگیرند. روایت در نوسان میان داستان‌گویی رمان‌وار و گفت‌وگوی نمایشی حرکت می‌کند و همین نوسان، به یکی از موضوعات اصلی اثر تبدیل می‌شود.

زبان در این نمایش‌نامه فقط وسیله انتقال داستان نیست؛ خودِ زبان در مرکز توجه قرار دارد. جمله‌های کوتاه، تکرارهای جزئی، بازگشت کلمات، مکث‌ها و سکوت‌های مشخص، ریتمی موسیقایی پدید می‌آورند. معنا گاهی در کلمات گفته‌شده و گاهی در فاصله میان آن‌ها شکل می‌گیرد. شخصیت‌ها می‌کوشند تجربه‌های خود را بیان کنند، اما خاطره‌ها ناقص بازمی‌گردند و زبان همیشه نمی‌تواند آنچه را درونی و بنیادی است، کامل بازنمایی کند.

در «دوساکس، رمان»، تکرارهای سنجیده مانند چرخی روایت را پیش می‌برند؛ هر بازگشت، هم بخشی از گذشته را روشن می‌کند و هم امکان تازه‌ای برای تردید و ابهام می‌سازد. در «یتیم‌ها»، تجربه یتیمی از معنای ساده فقدان پدر یا مادر فراتر می‌رود و به احساسی مداوم از بی‌ثباتی، گم‌گشتگی و ناتوانی در یافتن جایگاهی امن تبدیل می‌شود. تنهایی فردی در میان صداهای جمعی نیز از بین نمی‌رود؛ برعکس، چندصدایی گاه تکه‌تکه‌شدن تجربه‌ها را آشکارتر می‌کند.

این متن برای خواندن شتاب‌زده نوشته نشده است. توقف، بازگشت و تأمل، بخشی از تجربه مواجهه با آن هستند. خواننده با نمایشی روبه‌رو می‌شود که درباره امکان بازگویی، محدودیت کلمات و رابطه میان خاطره و روایت پرسش می‌کند. از سوی دیگر، ساختار ریتمیک اثر به اجراکنندگان امکان می‌دهد از صدا، نور، حرکت بدن و سکوت برای ساختن فضای درونی و نامعین آن بهره بگیرند.

فضای اجرایی پیشنهادی کتاب می‌تواند با عناصر ساده و نمادینی مانند صندلی‌های پراکنده، آینه یا دیوارهایی با نوشته‌های محو شکل بگیرد. نور متمرکز و متغیر، پس‌زمینه صوتی ملایم و سکوت‌های طولانی، در کنار فاصله‌گذاری زمانی میان جمله‌ها، به متن کیفیتی دیداری و شنیداری می‌دهند. از همین رو، اثر هم برای مطالعه ادبی و هم برای کسانی که به امکان‌های اجرایی تئاتر تجربی علاقه دارند، قابل توجه است.

نویسنده کتاب دوساکس، رمان و یتیم‌ها (نمایش نامه)

ژان-لوک لاگارس در این کتاب نویسنده‌ای است که دغدغه اصلی‌اش بازکاوی زبان و سنجیدن توان آن در برابر تنهایی، فقدان و از دست‌دادن است. او به‌جای آن‌که همه‌چیز را به‌صورت مستقیم توضیح دهد، اجازه می‌دهد تکرار، سکوت، مکث و بازگشت روایت بخشی از معنا را بسازند.

رویکرد او، نمایش‌نامه را به پلی میان ادبیات و اجرا تبدیل می‌کند. در اینجا شخصیت‌ها فقط حامل رویداد نیستند؛ صداهایی هستند که با خاطره، گسست و ناتوانی در بیان کامل تجربه دست‌وپنجه نرم می‌کنند. زبان فشرده و ریتمیک لاگارس، خواننده و اجراکننده را به مشارکت در ساختن فضای اثر دعوت می‌کند و نشان می‌دهد که گاهی آنچه گفته نمی‌شود، به اندازه دیالوگ‌ها اهمیت دارد.

خرید کتاب دوساکس، رمان و یتیم‌ها (نمایش نامه) به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به نمایش‌نامه‌های تجربی، زبان‌محور و تأمل‌برانگیز علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. همچنین اگر از آثاری درباره حافظه، یتیمی، تنهایی، جدایی و دشواری بازگویی تجربه‌های عمیق لذت می‌برید، با متنی روبه‌رو خواهید شد که موضوع را به شکلی فشرده و چندلایه دنبال می‌کند.

این اثر برای خوانندگانی مناسب است که از روایت‌های خطی و پاسخ‌های کاملاً روشن انتظار ندارند و از کشف معنا در تکرارها، سکوت‌ها و شکاف‌های متن استقبال می‌کنند. علاقه‌مندان به تئاتر معاصر، ادبیات نمایشی و رابطه میان زبان و اجرا نیز می‌توانند از ساختار غیرکلاسیک و ظرفیت چندصدایی آن بهره ببرند.

هنگام انتخاب این کتاب، باید انتظار داستانی ساده و سرراست را کنار بگذارید. «دوساکس، رمان و یتیم‌ها (نمایش نامه)» بیشتر دعوتی به مکث و شنیدن پژواک کلمات است؛ متنی که عشق، فقدان و گم‌گشتگی را روایت می‌کند و هم‌زمان از خودِ روایت می‌پرسد. اگر می‌خواهید نمایش‌نامه‌ای بخوانید که مرز میان خواندن و دیدن را محو کند، این اثر می‌تواند تجربه‌ای درگیرکننده و متفاوت برای شما باشد.