اسماعیلیه و ایران اثر فرهاد دفتری

معرفی کتاب اسماعیلیه و ایران

وقتی تاریخ یک جریان فکری را بیشتر از خلال روایت‌های مخالفانش بشناسیم، مرز میان واقعیت و افسانه دشوار می‌شود. کتاب «اسماعیلیه و ایران» نوشته فرهاد دفتری، خواننده را به بازخوانی تاریخ و اندیشه اسماعیلی در سده‌های میانه دعوت می‌کند؛ بازخوانی‌ای که بر شناخت زمینه‌های تاریخی، بررسی متون و سنجش روایت‌های شکل‌گرفته پیرامون این جریان استوار است.

این اثر در دوره‌ای از پژوهش‌های اسماعیلی قرار می‌گیرد که دسترسی به آثار اصلی، تصویر پیشین از اسماعیلیان را دگرگون کرده است. پیش از گردآوری و مطالعه بسیاری از این نوشته‌ها، شناخت رایج از آنان غالباً بر مدارک دشمنان یا روایت‌هایی استوار بود که به افسانه و جعل آلوده شده بود. انتشار، ویرایش و ترجمه متون محفوظ‌مانده در هند، آسیای مرکزی، سوریه، یمن و دیگر نواحی، امکان نزدیک‌شدن دقیق‌تر به دیدگاه‌ها و تجربه تاریخی اسماعیلیان را فراهم کرد.

درباره کتاب اسماعیلیه و ایران

دفتری در این کتاب به جای تکرار تصویرهای کلیشه‌ای، جنبه‌ها و مراحل گوناگون تاریخ اسماعیلی را دنبال می‌کند. موضوع کتاب فقط شرح رویدادها نیست؛ اندیشه اسماعیلی و جایگاه آن در فرهنگ اسلامی نیز در کانون توجه قرار دارد. از این منظر، خواننده با روایتی روبه‌رو می‌شود که تاریخ، تفکر دینی و نقش اجتماعی یک جامعه را در کنار هم می‌بیند و از ساده‌سازی آن‌ها پرهیز می‌کند.

بخشی از فصل‌ها به چهره‌های اثرگذار اسماعیلی، از جمله صباح، می‌پردازد و بخشی دیگر این جامعه را در متن جوامع مسلمان سده‌های میانه بررسی می‌کند. این ترکیب به کتاب دامنه‌ای فراتر از زندگی شخصیت‌ها می‌دهد: هم مسیرهای تاریخی و فکری اشخاص دیده می‌شود و هم مناسبات آنان با محیط گسترده‌تر اسلامی. بنابراین، مطالعه کتاب برای کسانی که میان تاریخ فرقه‌ها و تاریخ عمومی جهان اسلام پیوند می‌جویند، می‌تواند معنادار باشد.

یکی از محورهای مهم اثر، بررسی دوباره رابطه اسماعیلیان و صلیبیان است. این موضوع در کتاب از زاویه‌ای پژوهشی و انتقادی مطرح می‌شود تا افسانه‌ها و داستان‌هایی که پیرامون این ارتباط شکل گرفته‌اند، بی‌آنکه به‌سادگی پذیرفته شوند، دوباره سنجیده شوند. چنین رویکردی به خواننده یادآوری می‌کند که در مطالعه تاریخ، شهرت یک روایت لزوماً برابر با اعتبار آن نیست و باید هر تصویر تاریخی را در زمینه شکل‌گیری‌اش فهمید.

در پس این بررسی، مسئله مهم‌تری نیز دیده می‌شود: چگونه می‌توان تاریخ یک جامعه را هنگامی که بخش بزرگی از روایت‌های درباره آن از سوی مخالفانش ساخته شده، بازسازی کرد؟ پاسخ کتاب در بازگشت به متون اسماعیلی، مقایسه روایت‌ها و توجه به بستر فرهنگی و سیاسی سده‌های میانه شکل می‌گیرد. به همین دلیل، اثر هم برای خواننده علاقه‌مند به تاریخ اسماعیلی و هم برای مخاطب کنجکاو درباره روش خواندن تاریخ، جذابیت دارد.

نویسنده کتاب اسماعیلیه و ایران

فرهاد دفتری پژوهش خود درباره اسماعیلیه را از میانه دهه ۱۹۶۰، هنگام آماده‌سازی رساله دکترا در دانشگاه کالیفرنیا در برکلی، آغاز کرد. ولادیمیر ایوانف، پژوهشگر پیشگام روسی در مطالعات اسماعیلی، او را به انتخاب این حوزه تشویق کرد. این مسیر پژوهشی در سال‌های بعد ادامه یافت و به نگارش تاریخی جامع درباره اسماعیلیه انجامید؛ تجربه‌ای که پشتوانه نگاه تاریخی و تحلیلی این کتاب است.

آنچه در رویکرد نویسنده اهمیت دارد، پیوند دادن تاریخ و عقاید اسماعیلیان با شواهد مکتوب و زمینه‌ای است که این آثار در آن پدید آمده‌اند. او موضوع را نه به شکل مجموعه‌ای از روایت‌های پراکنده، بلکه به صورت روندی تاریخی و فکری دنبال می‌کند؛ روندی که در آن اسماعیلیان قدیم و بعدتر اسماعیلیان، سهم خود را در فرهنگ اسلامی نشان می‌دهند. از این رو، کتاب برای آشنایی جدی‌تر با موضوع، متنی تحلیلی و زمینه‌محور است.

خرید کتاب اسماعیلیه و ایران به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ اسلام، فرقه‌های اسلامی و تحول اندیشه دینی در سده‌های میانه علاقه دارید، «اسماعیلیه و ایران» می‌تواند انتخابی مناسب برای مطالعه‌ای جدی و مستند باشد. این کتاب به‌ویژه برای خوانندگانی ارزشمند است که می‌خواهند شناخت خود را از اسماعیلیان بر پایه بررسی تاریخی و متون اصلی گسترش دهند، نه بر اساس افسانه‌های رایج. علاقه‌مندان به تاریخ ایران و جایگاه جریان‌های فکری در فرهنگ اسلامی نیز از موضوع کتاب بهره خواهند برد.

همچنین، اگر از کتاب‌هایی استقبال می‌کنید که یک موضوع تاریخی را با پرسش درباره اعتبار روایت‌ها بررسی می‌کنند، رویکرد انتقادی این اثر برایتان قابل توجه خواهد بود. انتظار داشته باشید با کتابی روبه‌رو شوید که در کنار معرفی مراحل گوناگون تاریخ اسماعیلی، به اندیشه، شخصیت‌ها، روابط میان جوامع و بازتاب اسماعیلیان در فرهنگ اسلامی می‌پردازد. در نهایت، این اثر برای مطالعه‌ای آرام، تحلیلی و دور از داوری‌های شتاب‌زده مناسب است.