گرامافون اثر صادق زیباکلام

معرفی کتاب گرامافون

اگر یک شیء قدیمی بتواند دروازه‌ای به خاطره، سیاست و زندگی خصوصی آدم‌ها باشد، گرامافون همان شیء است. صادق زیباکلام در این کتاب سراغ روایتی رفته است که به‌آسانی در یک قالب مشخص جای نمی‌گیرد؛ روایتی درباره زنی به نام پریوش سطوتی، گذشته سیاسی ایران، یک خانواده اشرافی و گرامافونی که سرگذشتی غیرمعمول دارد.

گرامافون را می‌توان اثری متفاوت در کارنامه صادق زیباکلام دانست؛ کتابی که هم از نظر فرم و سبک و هم از نظر موضوع با دیگر آثار او فاصله دارد. نویسنده در این اثر، به‌جای ارائه یک بحث صرفاً دانشگاهی، مجموعه‌ای از خاطره، روایت زندگی، تاریخ سیاسی و ماجرایی پرابهام را کنار هم می‌نشاند. همین ترکیب، کتاب را به تجربه‌ای روایی و تأمل‌برانگیز تبدیل می‌کند.

درباره کتاب گرامافون

محور اصلی کتاب، زندگی پریوش سطوتی است؛ زنی که در بیست‌سالگی همسرش، دکتر حسین فاطمی، را از دست داد و پس از اعدام او، در شصت سال بعد زندگی‌اش با مرد دیگری زندگی نکرد. این بخش از روایت، تصویری از تنهایی، وفاداری و سال‌های طولانی زندگی زنی ارائه می‌دهد که سرنوشت شخصی‌اش با یکی از دوره‌های پرالتهاب تاریخ سیاسی ایران گره خورده است.

اما گرامافون فقط زندگی‌نامه یک چهره سیاسی زن یا روایت سال‌های پایانی زندگی او نیست. کتاب به خانواده‌ای اشرافی نیز می‌پردازد که سرنوشت دو دامادش به دو حکومت متفاوت گره خورده است: یکی از آنان به دست حکومت پهلوی و دیگری، تیمسار مهدی رحیمی، فرماندار نظامی تهران، به دست نظام اسلامی اعدام شد. این پیوند میان زندگی خانوادگی و دگرگونی‌های سیاسی، دامنه روایت را از خاطرات فردی فراتر می‌برد.

یکی دیگر از لایه‌های بحث‌برانگیز کتاب، ماجرای نفوذ دستگاه‌های جاسوسی انگلستان در دولت آقای احمدی‌نژاد است؛ ادعایی که در روایت کتاب از طریق نقش پریوش سطوتی و ارتباط او با این ماجرا مطرح می‌شود. در کنار این موضوع، داستان چگونگی آشنایی نویسنده با سطوتی نیز جایگاه مهمی دارد و به خواننده اجازه می‌دهد رابطه میان راوی، شخصیت اصلی و خاطرات تاریخی را دنبال کند.

عنوان کتاب به گرامافونی اشاره دارد که هدیه ازدواج دکتر مصدق به پریوش سطوتی و همسرش بوده و سرانجام از سوی او به صادق زیباکلام بخشیده می‌شود. این شیء، در روایت کتاب فقط یک وسیله قدیمی نیست؛ نشانه‌ای از پیوند میان خاطره شخصی، چهره‌های سیاسی و گذشته‌ای است که هنوز در زندگی آدم‌ها حضور دارد. از همین منظر، گرامافون میان تاریخ و خاطره حرکت می‌کند و خواننده را با این پرسش روبه‌رو می‌سازد که یک روایت را باید داستان دانست، خاطره خواند یا زندگی‌نامه‌ای سیاسی تلقی کرد.

نثر کتاب بر ابهام سازنده و چندلایه‌بودن موضوع تکیه دارد. نویسنده از یک‌سو زندگی زنی تنها را روایت می‌کند و از سوی دیگر، تاریخ سیاسی، روابط خانوادگی و مسئله نفوذ را پیش می‌کشد. این هم‌نشینی باعث می‌شود فضای کتاب هم شخصی و عاطفی باشد و هم سیاسی و تاریخی. خواننده نباید انتظار یک پژوهش دانشگاهی معمول یا یک داستان کاملاً تخیلی را داشته باشد؛ با اثری روبه‌روست که مرزهای میان خاطره، روایت مستندگونه و زندگی‌نامه سیاسی را به چالش می‌کشد.

در نهایت، ارزش خواندن گرامافون در همین تنوع نگاه است. کتاب نشان می‌دهد که یک خاطره شخصی چگونه می‌تواند به تاریخ معاصر راه پیدا کند و یک شیء خانوادگی چگونه می‌تواند حامل داستان‌هایی درباره عشق، فقدان، قدرت و دگرگونی سیاسی باشد. روایت پریوش سطوتی همچنین فرصتی برای توجه به تجربه زنی فراهم می‌کند که زندگی‌اش در سایه نام و سرنوشت همسر سیاسی‌اش قرار گرفته، اما خود نیز بخشی مهم از داستان این کتاب است.

نویسنده کتاب گرامافون

صادق زیباکلام، استاد تمام علوم سیاسی دانشگاه تهران، در گرامافون وجهی متفاوت از نویسندگی خود را نشان می‌دهد. او در این کتاب از قالب آشنای تحلیل سیاسی فاصله می‌گیرد و با تکیه بر آشنایی‌اش با پریوش سطوتی، روایتی شخصی‌تر و داستان‌محورتر می‌سازد. دغدغه او در این اثر فقط بازگویی یک سرگذشت نیست؛ بلکه تلاش می‌کند نسبت میان خاطره، تاریخ سیاسی و تجربه فردی را به تصویر بکشد.

روایت زیباکلام در گرامافون، خواننده را میان چند امکان خواندن حرکت می‌دهد: داستانی درباره یک زن، خاطراتی از یک آشنایی، زندگی‌نامه‌ای سیاسی یا ماجرایی درباره نفوذ و قدرت. این انتخاب روایی، اثر را از نوشته‌ای صرفاً اطلاعاتی جدا می‌کند و به آن حال‌وهوایی شخصی، پرسش‌برانگیز و چندوجهی می‌دهد.

خرید کتاب گرامافون به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ سیاسی معاصر ایران و سرگذشت چهره‌های سیاسی علاقه دارید، گرامافون می‌تواند انتخابی متفاوت برای شما باشد. این کتاب به‌ویژه برای خوانندگانی مناسب است که دوست دارند تاریخ را فقط از مسیر رویدادهای رسمی دنبال نکنند و به نقش خاطرات، روابط خانوادگی و تجربه‌های شخصی در شکل‌گیری روایت‌های تاریخی نیز توجه دارند.

اگر از زندگی‌نامه‌های سیاسی، خاطرات شخصی و روایت‌هایی با فضای رازآلود و چندلایه لذت می‌برید، این اثر می‌تواند انتظارتان را برآورده کند. همچنین کسانی که درباره دکتر مصدق، دکتر حسین فاطمی، پریوش سطوتی، خانواده‌های سیاسی و تحولات قدرت در ایران کنجکاوند، در این کتاب با روایتی متفاوت روبه‌رو می‌شوند. گرامافون برای شما مناسب است اگر می‌خواهید کتابی بخوانید که میان تاریخ، سیاست و زندگی خصوصی پل می‌زند و به‌جای پاسخ‌های ساده، مجموعه‌ای از پرسش‌ها و روایت‌های درهم‌تنیده را پیش رویتان می‌گذارد.