سفال و سفالگری در ایران اثر سیف‌الله کامبخش‌فرد

عکس سفال و سفالگری در ایران

کتاب سفال و سفالگری در ایران

از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر

معرفی کتاب سفال و سفالگری در ایران

سفال، از ساده‌ترین ظرف‌های ساخته‌شده به دست انسان، در تاریخ ایران به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تحول زندگی اجتماعی، اقتصادی و هنری تبدیل شده است. کتاب سفال و سفالگری در ایران نوشته سیف‌الله کامبخش‌فرد، این مسیر طولانی را از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر دنبال می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه گل و خاک، از پاسخی ابتدایی به نیازهای روزمره، به رسانه‌ای برای بیان ذوق، فناوری و زیبایی‌شناسی بدل شدند.

این اثر پژوهشی باستان‌شناختی در هشت فصل تنظیم شده و بر روند دگرگونی سفال در فلات مرکزی ایران تمرکز دارد. خواننده در آن با پیدایش نخستین ظرف‌ها، شیوه‌های ساخت و پخت، تغییر فرم‌ها و نقش‌ها، گسترش کوره‌ها و ظهور سفال‌های لعاب‌دار آشنا می‌شود؛ روایتی که هم جنبه صنعتی سفالگری را بررسی می‌کند و هم جایگاه فرهنگی آن را در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد.

درباره کتاب سفال و سفالگری در ایران

نویسنده بحث را از دوره‌ای آغاز می‌کند که جوامع انسانی از جمع‌آوری غذا به تولید غذا و کشاورزی روی آوردند. شکل‌گیری روستاهای نخستین و پدیدآمدن مازاد غذایی، نیاز به محفظه‌هایی برای نگهداری آب و مواد خوراکی را افزایش داد. کتاب با بررسی داده‌های دوره پیش‌ازسفال، که دوره‌ای حدوداً دوهزارساله را دربرمی‌گیرد، محوطه‌هایی مانند گنج‌دره، آسیاب، علی‌کش و گوران را در نظر می‌گیرد تا زمینه‌های پیدایش سفال را روشن کند.

در ادامه، نخستین سفال‌های خشن، پوک و آمیخته با کاه معرفی می‌شوند؛ ظرف‌هایی که در آفتاب نیم‌پخته می‌شدند و بیش از هر چیز برای رفع نیازهای اساسی به کار می‌رفتند. خمره‌های گنج‌دره با ظرفیت ذخیره صد تا دویست لیتر آب، نمونه‌ای از توانایی این فناوری ابتدایی هستند. با این حال، سفال تنها وسیله‌ای برای نگهداری نبود. نقش‌ها و نشانه‌های روی آن می‌توانستند پیش از اختراع خط، در معاملات پایاپای و انتقال اطلاعات نقش داشته باشند.

با گسترش شهرنشینی، فرم و تکنیک سفال‌ها نیز تغییر کرد. کتاب توسعه سفال‌های دارای لبه واریخته و نفوذ فرهنگ ایلامی را در محوطه‌هایی مانند شهر سوخته، تپه یحیی و سیلک کاشان در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد بررسی می‌کند. سپس به جایگزینی سفال منقوش با سفال خاکستری‌سیاه می‌پردازد؛ تغییری که با ورود اقوام مهاجر دامدار به فلات ایران پیوند داده شده است. در این بخش، فرم ظرف‌ها، روش ساخت و معماری کوره‌های پخت در هزاره‌های دوم تا نیمه نخست هزاره اول پیش از میلاد با تکیه بر کاوش‌های مارلیک، املش، قیطریه و کهریزک مستند می‌شود.

بخش‌های پایانی به سفالگری دوره اسلامی اختصاص دارد؛ دوره‌ای که با حذف تدریجی ظروف مجلل سیمین و زرین درباری، سفال به هنری فاخر و خلاقانه تبدیل شد. صنعتگران با پیوند دادن سنت‌های ساسانی و جست‌وجو برای بخشیدن ارزش بصری بیشتر به خاک، به ساخت لعاب‌های زرین‌فام و ترکیب‌های مینایی روی آوردند. بررسی کوره‌های سفال لعاب‌دار دوره سلجوقی در نیشابور، ابزارهای پخت، نوع سوخت و معماری کوره‌ها را نیز پیش چشم خواننده قرار می‌دهد. طرح‌ها، تصاویر رنگی و سیاه‌وسفید، کتاب‌شناسی و نمایه، مطالعه این پژوهش را برای بررسی جزئیات آسان‌تر می‌کنند.

ارزش کتاب در نگاه پیوسته آن به سفال است: سفال در این روایت هم محصول نیازهای زیستی و صنعتی است، هم سندی از ارتباطات انسانی و هم اثری هنری. از خلال تحول ظرف‌ها می‌توان تغییر شیوه زندگی، شکل‌گیری شهرها، جابه‌جایی فرهنگ‌ها و پیشرفت فناوری پخت را دنبال کرد. این رویکرد، کتاب را برای کسانی که می‌خواهند سفال را فراتر از یک هنر دستی بشناسند، خواندنی و قابل استفاده می‌کند.

نویسنده کتاب سفال و سفالگری در ایران

سیف‌الله کامبخش‌فرد در این کتاب با رویکردی مستند و باستان‌شناختی، تاریخ سفال ایران را از کنار هم گذاشتن شواهد محوطه‌های باستانی، نمونه‌های سفالی، کوره‌ها و شیوه‌های تولید بازسازی می‌کند. توجه او تنها به ظاهر ظرف‌ها محدود نیست؛ فرم، مواد، تکنیک ساخت، نوع سوخت و معماری کوره‌ها نیز در تحلیل او جای دارند.

استفاده از نتایج کاوش‌های مارلیک، املش، قیطریه، کهریزک و نیشابور، همراه با طرح‌ها و تصاویر تحلیلی، به روایت کتاب جنبه‌ای عینی می‌دهد. کامبخش‌فرد به کمک همین شواهد، تغییرات سفالگری را از ظرف‌های ابتدایی نوسنگی تا فرآورده‌های لعاب‌دار دوره اسلامی و ادامه این روند تا دوران معاصر دنبال می‌کند.

خرید کتاب سفال و سفالگری در ایران به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به باستان‌شناسی ایران، تاریخ هنر، صنایع دستی و فرهنگ مادی ساکنان فلات ایران علاقه دارید، سفال و سفالگری در ایران می‌تواند انتخابی مناسب برای مطالعه‌ای مستند و تاریخی باشد. این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های مرتبط نیز کاربرد دارد؛ به‌ویژه کسانی که درباره سفال پیش‌ازتاریخی، کوره‌های باستانی، سفال خاکستری‌سیاه یا سفال لعاب‌دار دوره اسلامی مطالعه می‌کنند.

این اثر همچنین به علاقه‌مندان موزه‌ها، آثار باستانی و تحول فناوری‌های سنتی پیشنهاد می‌شود. از آن انتظار روایتی صرفاً تصویری یا آموزشی درباره ساخت سفال نداشته باشید؛ کتاب بیشتر بر سیر تاریخی، شواهد کاوش‌ها و تحلیل تغییرات فنی و فرهنگی تمرکز دارد. اگر می‌خواهید بدانید ظرف‌های سفالی چگونه با کشاورزی، ذخیره‌سازی، شهرنشینی، دادوستد و زیبایی‌شناسی پیوند خورده‌اند، این پژوهش می‌تواند نگاه دقیق‌تری به تاریخ سفال ایران در اختیارتان بگذارد.

سیف‌الله کامبخش‌فرد
سیف‌الله کامبخش‌فرد