ایوان واسیلویچ اثر میخائیل بولگاکف

معرفی کتاب ایوان واسیلویچ: کمدی در سه پرده

اگر ماشین زمان به‌جای آن‌که انسان را به آینده ببرد، پادشاهی از قرن شانزدهم را به مسکو در قرن بیستم منتقل کند، چه آشوبی به‌وجود خواهد آمد؟ میخائیل بولگاکف در نمایشنامه ایوان واسیلویچ: کمدی در سه پرده چنین موقعیت ناممکنی را به کمدی‌ای پرتحرک، تاریخی و پر از سوءتفاهم تبدیل می‌کند؛ اثری که در آن گذشته و حال، قدرت و زندگی روزمره، در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند.

این نمایشنامه از آثار مهم بولگاکف در زمینه طنز نمایشی و خیال‌پردازی درباره سفر در زمان است. نویسنده با استفاده از یک اختراع علمی، شخصیت‌هایی از جهان‌های کاملاً متفاوت را کنار هم می‌نشاند تا تضاد میان رفتار، زبان و مناسبات اجتماعی آنان آشکار شود. حاصل، متنی است که هم فضای کمدی دارد و هم از طریق برخورد شخصیت‌ها، تصویری انتقادی از جامعه و قدرت ارائه می‌دهد.

درباره کتاب ایوان واسیلویچ: کمدی در سه پرده

هسته اصلی داستان، ماشین زمانی است که مهندس تیموفیف اختراع کرده است. اختلال در کار این دستگاه باعث می‌شود بونشا، مدیر ساختمان در مسکو، همراه با ژرژ میلوسلاوسکی، فردی شیاد، به قرن شانزدهم منتقل شوند. هم‌زمان، ایوان مخوف، تزار روسیه، به قرن بیستم می‌آید. این جابه‌جایی زمانی، نظم معمول زندگی را به‌هم می‌ریزد و موقعیت‌هایی پدید می‌آورد که از دل آن‌ها کمدی، هراس و طنز اجتماعی شکل می‌گیرد.

بولگاکف در این نمایش تنها با یک بازی سرگرم‌کننده با زمان روبه‌رو نیستیم؛ او شخصیت تاریخی ایوان مخوف را در برابر مسائل و دشواری‌های روسیه پس از انقلاب و دنیای قرن بیستم قرار می‌دهد. همین تقابل، یکی از ویژگی‌های متمایز اثر است. فرمانروایی متعلق به گذشته، ناگهان در جهانی ظاهر می‌شود که قواعد، روابط و مشکلاتش برای او بیگانه‌اند؛ در سوی دیگر، آدم‌های معمولی زمانه جدید نیز با حضور شخصیتی تاریخی و هراس‌انگیز روبه‌رو می‌شوند.

ویژگی‌های ایوان مخوف در نمایش، بر پایه تاریخ، نامه‌ها و اسناد تاریخی شکل گرفته است. بنابراین اثر، در کنار موقعیت‌های کمیک، از توجهی جدی به چهره تاریخی این تزار برخوردار است. بولگاکف از این پشتوانه تاریخی استفاده می‌کند تا فاصله میان تصویر رسمی قدرت و رفتار انسانی شخصیت‌ها را برجسته کند. درام از همین فاصله نیرو می‌گیرد و خواننده را میان خنده به موقعیت‌های غیرعادی و تأمل درباره قدرت، زمان و جامعه نگه می‌دارد.

این نمایشنامه در فاصله سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۶ نوشته شد و به‌گونه‌ای با نمایشنامه سعادت پیوند دارد؛ هر دو اثر به اختراع ماشین زمان و حرکت در زمان می‌پردازند. این ایده بعدها در شکلی پخته‌تر در مرشد و مارگاریتا نیز تکرار شد. ایوان واسیلویچ همچنین مسیر دشواری را پشت سر گذاشت: نمایش ابتدا بر اساس قراردادی با تئاتر ساتیر، از تئاترهای مهم مسکو، نوشته شد، اما اجرای آن با ممانعت روبه‌رو شد و نخستین چاپش در روسیه در سال ۱۹۶۵ منتشر شد.

ساختار سه‌پرده‌ای اثر، امکان جابه‌جایی سریع میان موقعیت‌های زمانی و اجتماعی را فراهم می‌کند. ریتم کمدی از برخورد آدم‌هایی با پیشینه‌ها و جایگاه‌های متفاوت پدید می‌آید و سوءتفاهم‌ها، هویت‌های جابه‌جا‌شده و حضور هم‌زمان گذشته و حال، فضای نمایش را پیش می‌برند. با این حال، جذابیت کتاب فقط در شوخی‌های آن خلاصه نمی‌شود؛ اثر خواننده را به این پرسش نیز نزدیک می‌کند که انسان‌ها در برابر قدرت، تاریخ و تغییر زمان چگونه رفتار می‌کنند.

این نمایشنامه بعدها دستمایه ساخت فیلم کمدی ایوان واسیلویچ شغل خود را تغییر می‌دهد به کارگردانی لئونید گایدای شد. فیلم در سال ۱۹۷۳ ساخته شد و در روسیه دوران برژنف با استقبال گروه‌های مختلف جامعه روسیه روبه‌رو شد. آشنایی با این اقتباس، یکی از نشانه‌های ماندگاری موقعیت مرکزی نمایش است؛ موقعیتی که همچنان ظرفیت تبدیل‌شدن به کمدی‌ای عمومی و قابل‌فهم را دارد.

نویسنده کتاب ایوان واسیلویچ: کمدی در سه پرده

میخائیل بولگاکف، نویسنده و نمایشنامه‌نویس برجسته روس، در ایوان واسیلویچ توانایی خود را در ترکیب خیال، طنز، تاریخ و نقد اجتماعی نشان می‌دهد. او به‌جای روایت مستقیم، تضادها را در صحنه می‌سازد: تزار قرن شانزدهم در جهان جدید، شهروندان قرن بیستم در برابر گذشته، و اختراعی علمی که به‌جای حل مسئله، زنجیره‌ای از آشوب‌های نمایشی ایجاد می‌کند.

در میان آثار شناخته‌شده بولگاکف، مرشد و مارگاریتا، گارد سفید و قلب سگی نیز قرار دارند. مطالعه ایوان واسیلویچ برای خوانندگانی که با جهان فکری و طنز خاص این نویسنده آشنا هستند، فرصتی است تا سویه‌ای نمایشی‌تر و فشرده‌تر از دغدغه‌های او را دنبال کنند؛ سویه‌ای که تاریخ و خیال را در خدمت ساختن موقعیت‌های زنده و معنادار قرار می‌دهد.

خرید کتاب ایوان واسیلویچ: کمدی در سه پرده به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

این کتاب را به دوستداران نمایشنامه، ادبیات روس و کمدی‌های موقعیت پیشنهاد می‌کنیم؛ به‌ویژه اگر از آثاری لذت می‌برید که یک ایده خیال‌پردازانه را با مسائل اجتماعی و تاریخی پیوند می‌دهند. اگر سفر در زمان، برخورد گذشته و حال یا روایت‌هایی درباره پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیر علم و قدرت برایتان جذاب است، این نمایشنامه می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.

ایوان واسیلویچ برای خوانندگانی مناسب است که انتظار دارند کمدی فقط مجموعه‌ای از شوخی‌ها نباشد. در این اثر، خنده از دل آشفتگی، جابه‌جایی هویت و تفاوت جهان‌ها شکل می‌گیرد و هم‌زمان فرصتی برای فکرکردن به تاریخ و رفتار انسان فراهم می‌شود. اگر به نوشته‌های میخائیل بولگاکف، نمایشنامه‌های تاریخی با رویکردی طنزآمیز یا داستان‌هایی درباره ماشین زمان علاقه دارید، این کتاب تجربه‌ای کوتاه اما چندلایه پیش روی شما می‌گذارد.