اسفار کاتبان اثر ابوتراب خسروی

معرفی کتاب اسفار کاتبان

اسفار کاتبان رمانی است که از کنار هم گذاشتن یک داستان ساده به تجربه‌ای چندلایه از خواندن می‌رسد: سعید، پسری مسلمان، و اقلیما، دختری یهودی، قرار است درباره قدیسین و تأثیر آنان بر رفتارهای اجتماعی تحقیق کنند. اما مسیر این پژوهش فقط به نتیجه تحقیق محدود نمی‌شود؛ خودِ شیوه روایت، خواننده را وارد جهانی می‌کند که در آن گذشته و اکنون، روایت‌های جداگانه و زبان‌های ادبی گوناگون در کنار هم حرکت می‌کنند.

این اثر نخستین رمان از سه‌گانه ابوتراب خسروی است و جایگاه ویژه‌ای در تجربه رمان‌نویسی معاصر فارسی دارد. اگر به داستان‌هایی علاقه‌مندید که علاوه بر ماجرا، فرم و ساختارشان نیز بخشی از معنای اثر باشد، اسفار کاتبان می‌تواند خوانشی متفاوت و درگیرکننده برای شما رقم بزند.

درباره کتاب اسفار کاتبان

هسته داستان بر رابطه و همکاری سعید و اقلیما استوار است؛ دو شخصیت از دو زمینه دینی متفاوت که درگیر پژوهشی درباره قدیسین و اثرگذاری آن‌ها بر رفتارهای اجتماعی می‌شوند. همین موقعیت، کتاب را به عرصه‌ای برای کنار هم قرار گرفتن پرسش‌هایی درباره هویت، باور، فرهنگ مکتوب و چگونگی شکل‌گیری رفتارهای جمعی تبدیل می‌کند. با این حال، رمان پاسخ‌های ساده و مستقیم ارائه نمی‌دهد؛ خواننده باید در روند روایت‌ها حرکت کند و از پیوند میان بخش‌های گوناگون، تصویری کامل‌تر بسازد.

وجه متمایز اسفار کاتبان در ساختار روایی آن است. چند روایت جداگانه به‌صورت موازی پیش می‌روند و تکثر راویان، تعدد روایت‌ها و جابه‌جایی‌های زمانی، مسیر خواندن را از خطی بودن دور می‌کنند. در این شیوه، روایت فقط وسیله‌ای برای انتقال داستان نیست؛ متن، نحوه چیده شدن روایت‌ها و رابطه میان زمان‌ها نیز اهمیت پیدا می‌کند. شباهت شخصیت‌ها به یکدیگر و برجستگی خودِ متن، بر پیچیدگی تجربه خواندن می‌افزاید.

خسروی در این رمان میان نثر معاصر و نثر کهن فارسی رفت‌وآمد می‌کند و از امکانات فرهنگ مکتوب ایران برای ساختن نوعی رمان با تشخص ایرانی بهره می‌گیرد. بنابراین، خواننده با اثری روبه‌روست که ریشه‌های ادبیات کلاسیک و کهن فارسی را در ساختار خود احساس می‌کند، اما در قالب رمانی معاصر پیش می‌رود. این درهم‌آمیزی، فضای اثر را متفاوت و گاه حیرت‌آفرین می‌کند؛ به‌ویژه برای کسانی که از کشف فرم‌های تازه، روایت‌های چندلایه و متن‌های نیازمند تأمل لذت می‌برند.

در اسفار کاتبان، جابه‌جایی زمانی و حرکت هم‌زمان روایت‌ها ممکن است خواندن را به مکث و بازخوانی وادارد. همین ویژگی، بخشی از ارزش ادبی کتاب است؛ زیرا مخاطب را به خواننده‌ای فعال تبدیل می‌کند که تنها دنبال کردن رویدادها برایش کافی نیست و باید به نحوه روایت شدن آن‌ها نیز توجه کند. کتاب در سال ۱۳۷۹ به‌عنوان بهترین رمان سال برگزیده شد و جایزه ادبی مهرگان را نیز به دست آورد.

نویسنده کتاب اسفار کاتبان

ابوتراب خسروی در اسفار کاتبان رویکردی فرمی و زبانی را دنبال می‌کند. دغدغه او استفاده از ظرفیت‌های فرهنگ مکتوب ایران و بهره‌گیری از زیبایی‌شناسی ادبیات فارسی برای نوشتن رمانی با هویت ایرانی است. از همین رو، اهمیت کتاب فقط در داستان سعید و اقلیما خلاصه نمی‌شود؛ زبان، ساختار و سازمان‌دهی روایت‌ها نیز در شکل دادن به جهان اثر نقش دارند.

این نویسنده که از شاگردان هوشنگ گلشیری بوده، در این رمان تجربه‌ای متفاوت از رمان‌نویسی معاصر فارسی ارائه می‌دهد. او با کنار هم نشاندن نثر معاصر و کهن، روایت‌های موازی و زمان‌های جابه‌جا، از خواننده می‌خواهد با دقت بیشتری به متن نزدیک شود. نتیجه، اثری است که هم موضوعی داستانی دارد و هم درباره خودِ روایت، حافظه ادبی و امکانات رمان فکر می‌کند.

خرید کتاب اسفار کاتبان به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به رمان‌های ایرانی با ساختار پیچیده، روایت‌های موازی و زبان چندلایه علاقه دارید، اسفار کاتبان انتخابی مناسب برای سلیقه شماست. این کتاب به‌ویژه برای خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که از داستان‌های خطی و ساده فاصله می‌گیرند و ترجیح می‌دهند هنگام مطالعه، میان روایت‌ها ارتباط برقرار کنند، زمان‌های مختلف را کنار هم بگذارند و درباره نقش متن در ساختن معنا بیندیشند.

این رمان همچنین می‌تواند برای علاقه‌مندان به ادبیات کلاسیک و کهن فارسی جذاب باشد؛ زیرا عناصر و زیبایی‌شناسی فرهنگ مکتوب ایرانی را با قالب رمان معاصر پیوند می‌دهد. اگر موضوعاتی مانند هویت دینی، تفاوت‌های فرهنگی، قدیسین و تأثیر باورها بر رفتار اجتماعی برایتان اهمیت دارد، داستان سعید و اقلیما زمینه‌ای مناسب برای تأمل فراهم می‌کند.

در نهایت، هنگام خرید این کتاب انتظار یک روایت کاملاً سرراست را نداشته باشید؛ با اثری روبه‌رو خواهید شد که بخشی از لذت آن در کشف ساختار، دنبال کردن صداهای روایی و توجه به تغییرات زمانی شکل می‌گیرد. اسفار کاتبان برای کسانی ارزشمند است که رمان را هم به‌عنوان داستان و هم به‌عنوان تجربه‌ای زبانی و ادبی می‌خوانند.