زیر زمین کوستوریتسا در بوتهٔ نقد سیاسی اثر روبرت صافاریان

معرفی کتاب زیر زمین کوستوریتسا در بوتهٔ نقد سیاسی

آیا می‌توان فیلمی را فقط به‌خاطر زیبایی بصری، موسیقی پرشور و روایت مسحورکننده‌اش دوست داشت، بی‌آن‌که مواضع سیاسی و اخلاقی آن را در نظر گرفت؟ کتاب «زیر زمین کوستوریتسا در بوتهٔ نقد سیاسی» نوشتهٔ روبرت صافاریان، این پرسش دشوار را در برابر فیلم «زیر زمین» به کارگردانی امیر کوستوریتسا قرار می‌دهد و مخاطب را از شیفتگی نخستین به سوی داوری دقیق‌تر هدایت می‌کند.

این کتاب گردآوری و ترجمهٔ مجموعه‌ای از نوشته‌های موافق و مخالف دربارهٔ فیلم «زیر زمین» است؛ اثری که در سال ۱۹۹۵ ساخته شد و نخل طلای جشنوارهٔ فیلم کن را به دست آورد. روبرت صافاریان در مقدمه و مؤخرهٔ مفصل کتاب، زمینه‌ای برای بررسی سیاسی، ایدئولوژیک، اخلاقی و زیبایی‌شناختی فیلم فراهم می‌کند و سپس دیدگاه‌های گوناگون دربارهٔ آن را پیش روی خواننده می‌گذارد.

درباره کتاب زیر زمین کوستوریتسا در بوتهٔ نقد سیاسی

فیلم «زیر زمین» در بلگرادِ دوران جنگ جهانی دوم آغاز می‌شود؛ جایی که گروهی از پارتیزان‌ها در زیرزمینی مخفی، شبانه‌روز به ساخت سلاح مشغول‌اند. مارکو، دوستش تْسْرنی را به این پناهگاه می‌برد تا او را از نازی‌ها دور نگه دارد و هم‌زمان مانع نزدیک شدنش به دختری شود که هر دو دوستش دارند. بیست سال بعد، مارکو در رژیم تیتو به مقام سیاسی رسیده و همچنان با خبرهای دروغین، به ساکنان زیرزمین می‌گوید جنگ ادامه دارد.

این موقعیت داستانی، بستری برای نمایش درهم‌تنیدگی قدرت، فریب، حافظهٔ تاریخی و روایت رسمی فراهم می‌کند. فیلم با طنز و تراژدی، حوادث تلخ را به شکلی کارتون‌وار پیش می‌برد و گاه واقعیت را با رویدادهای فراواقعی درمی‌آمیزد؛ ترکیبی که فضای رئالیسم جادویی و تجربه‌ای پرشتاب و پرتنش می‌سازد. موسیقی پرشور، بازی‌های پرانرژی و پرداخت بصری فیلم نیز از عناصری هستند که تماشاگر را از نخستین صحنه مجذوب می‌کنند.

با این حال، کتاب از خواننده می‌خواهد میان جذابیت سینمایی و معنای سیاسی اثر فاصله‌ای انتقادی ایجاد کند. آیا شیوهٔ روایت و زیبایی فیلم می‌تواند نگاه ما را به مواضع ایدئولوژیک آن پنهان کند؟ آگاهی از زمینهٔ تاریخی و سیاسی یک اثر تا چه اندازه داوری ما را تغییر می‌دهد؟ و آیا می‌توان لذت زیبایی‌شناختی را کاملاً از قضاوت اخلاقی دربارهٔ مضمون فیلم جدا کرد؟

صافاریان با اشاره به ارتباط فیلم با صربستان و زمینهٔ جنگ‌های بالکان، از جمله نقش تلویزیون دولتی صربستان در تهیهٔ فیلم و زمان اعطای نخل طلا به آن، امکان نگاهی متفاوت را مطرح می‌کند. بدنهٔ اصلی کتاب با ترجمهٔ نوشته‌های نویسندگانی مانند آلن فینکل‌کراوت، استانکو سرویچ، امیر کوستوریتسا، اسلاوی ژیژک، دینا یوردانووا، جودیت سین هومرکین و آلکساندرا مارکویچ، میدان گفت‌وگویی چندصدایی دربارهٔ اثر می‌سازد. در نتیجه، کتاب فقط شرح یک فیلم نیست؛ بلکه دربارهٔ شیوهٔ تماشای سینما، مسئولیت منتقد و رابطهٔ هنر با تاریخ و سیاست نیز بحث می‌کند.

نویسنده کتاب زیر زمین کوستوریتسا در بوتهٔ نقد سیاسی

روبرت صافاریان در این کتاب به‌عنوان گردآورنده، مترجم و نویسندهٔ مقدمه و مؤخره، فیلم «زیر زمین» را از منظری تحلیلی و انتقادی بررسی می‌کند. رویکرد او بر این پرسش استوار است که مواضع فیلمساز، شناخت مخاطب از موضوع فیلم و داوری اخلاقی تماشاگر چگونه بر دوست داشتن یا نپسندیدن یک اثر اثر می‌گذارند.

او به‌جای ارائهٔ یک داوری ساده و قطعی، دیدگاه‌های متعارض را کنار هم قرار می‌دهد تا خواننده بتواند نسبت میان نقد استتیک، نقد مضمونی، نقد ایدئولوژیک، نقد سیاسی و نقد اخلاقی را بسنجد. این روش، کتاب را به متنی برای تأمل دربارهٔ خودِ نقد فیلم تبدیل می‌کند؛ متنی که در آن تماشاگر نیز در فرایند داوری و بازاندیشی دربارهٔ تجربهٔ سینمایی خود نقش دارد.

خرید کتاب زیر زمین کوستوریتسا در بوتهٔ نقد سیاسی به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر «زیر زمین» را دیده‌اید و می‌خواهید فراتر از جذابیت روایی و بصری آن دربارهٔ معنای سیاسی‌اش فکر کنید، این کتاب انتخابی مستقیم و مرتبط برای شماست. همچنین اگر از خواندن نقدهای چندصدایی دربارهٔ سینما لذت می‌برید و علاقه‌مندید نظر موافقان و مخالفان یک فیلم را در کنار هم ببینید، ساختار این اثر امکان مقایسه و داوری مستقل را فراهم می‌کند.

این کتاب برای سینمادوستانی مناسب است که به تاریخ بالکان، جنگ، ایدئولوژی، قدرت سیاسی و مسئولیت اخلاقی هنر توجه دارند. خوانندگانی که به رابطهٔ فرم و محتوا علاقه‌مندند، می‌توانند در بحث‌های آن دربارهٔ موسیقی، طنز، تراژدی، رئالیسم جادویی و تأثیرگذاری بصری فیلم تأمل کنند. از سوی دیگر، کسانی که دربارهٔ مرز میان لذت هنری و داوری اخلاقی پرسش دارند، با مسئله‌ای روبه‌رو می‌شوند که به یک فیلم خاص محدود نمی‌ماند.

از این کتاب انتظار روایتی داستانی یا ستایش یک‌جانبه از فیلم را نداشته باشید؛ آنچه پیش روی شماست مجموعه‌ای از تحلیل‌ها و ترجمه‌هاست که تجربهٔ تماشای «زیر زمین» را پیچیده‌تر می‌کند. در نهایت، «زیر زمین کوستوریتسا در بوتهٔ نقد سیاسی» برای مخاطبی ارزشمند است که می‌خواهد هم افسون سینما را جدی بگیرد و هم دربارهٔ پیامدهای سیاسی و اخلاقی آن ساده‌انگار نباشد.