یادداشت‌های زیرزمینی اثر فیودور داستایفسکی

من می‌گویم بگذار دنیا به درک واصل شود اما من باید همیشه چایم را بنوشم.

کتاب یادداشت‌های زیرزمینی(Notes from Underground) اثر ماندگار فیودور داستایفسکی نویسنده و فیلسوف برجسته روسی است که نخستین بار در سال ۱۸۶۴ میلادی به صورت بخش‌بخش در مجله اپوک (Epoch) به چاپ رسید. این رمان کوتاه که در مرز بین داستان‌نویسی مدرن و رساله فلسفی قرار دارد، به عنوان یکی از نخستین و عمیق‌ترین آثار اگزیستانسیالیستی تاریخ ادبیات جهان شناخته می‌شود و تأثیر شگرفی بر تفکر فیلسوفان و نویسندگانی چون فریدریش نیچه، ژان پل سارتر و آلبر کامو گذاشته است. این شاهکار کوتاه کلید درک جهان‌بینی داستایفسکی و مقدمه‌ای بر شاهکارهای بعدی او نظیر جنایت و مکافات و برادران کارامازوف به شمار می‌آید.

خلاصه رمان یادداشت‌های زیرزمینی و مفاهیم اصلی آن

این اثر منحصربه‌فرد از دو بخش مجزا تشکیل شده است: بخش نخست با عنوان زیرزمین، تک‌گویی فلسفی و اعتراف‌گونه یک کارمند بازنشسته چهل‌ساله در سنت پترزبورگ است. او از انزوای تاریک خود که آن را به «موش‌خانه» تشبیه می‌کند، با لحنی تلخ، گزنده و سراسر تناقض سخن می‌گوید. راوی با عصیانی شدید به نقد عقل‌گرایی مطلق، جبرگرایی علمی و مصلحت‌گرایی مادی زمانه خود برمی‌خیزد و استدلال می‌کند که انسان موجودی ذاتا غیرمنطقی است و حاضر است اراده مستقل و آزادی انتخاب خود را حتی به قیمت رنج کشیدن و آسیب رساندن به خود حفظ کند.

بخش دوم کتاب با عنوان روی برف خیس (یا از برف نمناک) وارد فضایی روایی و داستانی‌تر می‌شود و به بازگویی خاطرات دوران جوانی راوی در بیست و چهار سالگی می‌پردازد. این بخش رویارویی‌های تحقیرآمیز او با همکلاسی‌های قدیمی‌اش و برخورد وحشیانه و آمیخته به سادومازوخیسم او با دختری رنج‌کشیده و تن‌فروش به نام لیزا را روایت می‌کند که به خوبی ناتوانی عمیق او در برقراری پیوندهای انسانی را به تصویر می‌کشد.

درباره فیودور داستایفسکی

فیودور میخاییلوویچ داستایفسکی (Fyodor Mikhailovich Dostoevsky) در ۱۱ نوامبر ۱۸۲۱ در مسکو در خانواده‌ای از طبقه متوسط متولد شد. پدرش پزشک جراح ارتش و مادرش زنی مهربان و مذهبی بود که در سال ۱۸۳۷ وقتی فیودور ۱۶ ساله بود بر اثر سل درگذشت. پدرش نیز دو سال بعد در ۱۹۳۹ از دنیا رفت. داستایفسکی پیش از این به اصرار پدر در دانشکده مهندسی نظامی سنت پترزبورگ به تحصیل پرداخت. او در سال ۱۸۴۹ به دلیل عضویت در گروه سوسیالیستی و اصلاح‌طلب پتراشفسکی دستگیر و محکوم به اعدام شد. او پای جوخه اعدام صوری ایستاد و در آستانه شلیک گلوله‌ها، با تخفیف ناگهانی مجازات مواجه شد که این تجربه هولناک مواجهه با مرگ، او را عمیقا دگرگون ساخت.

محکومیت او به چهار سال کار اجباری در سیبری تبدیل شد. این دوران سخت و همنشینی با محکومان، نگاه او را به مفاهیمی چون ایمان، رنج، اخلاق و آزادی به شدت عمیق‌تر کرد. او سال‌ها از بیماری صرع رنج می‌برد و همچنین به قمار نیز اعتیاد داشت. همسر اولش ماریا در سال ۱۸۶۴ درگذشت و او بعدها با آنا سنیتکینا، ماشین‌نویس جوانش ازدواج کرد که ثبات و آرامش را به زندگی او آورد. او سرانجام در ۹فوریه ۱۸۸۱ در سنت پترزبورگ درگذشت.

تحلیل ادبی و دیدگاه منتقدین در مورد یادداشت های زیرزمینی

یادداشت‌های زیرزمینی پاسخی محکم به رمان سوسیالیستی و مصلحت‌گرایانه «چه باید کرد؟» اثر نیکلای چرنیشفسکی است. چرنیشفسکی معتقد بود انسان‌ها همیشه عاقلانه و بر اساس منافع مادی خود رفتار می‌کنند و جامعه را می‌توان به یک قصر بلورین (کریستال پالاس) تبدیل کرد. داستایفسکی با خلق مرد زیرزمینی این ایده را به چالش می‌کشد و آزادی اراده را فراتر از ریاضیاتِ «دو دو تا چهار تا» می‌داند.

فریدریش نیچه با ستایش عمیق از داستایفسکی، او را تنها روان‌شناسی معرفی کرد که چیزی از او آموخته است. میخائیل باختین، سبک اعتراف‌گونه مرد زیرزمینی را نمونه بارز گفت‌وگوی چندصدایی (پلی‌فونیک) می‌داند که کلماتش دائماً در تنش با صداهای دیگر است. همچنین ویرجینیا وولف رمان‌های او را به گرداب‌های خروشان روح تشبیه کرده است که خواننده را مبهوت می‌سازد.

مشخصات کتاب یادداشت های زیرزمینی از داستایفسکی

• انتشار اولیه: سال ۱۸۶۴ میلادی

• ژانر: رمان فلسفی و ادبیات اگزیستانسیالیستی

• مفاهیم اصلی: اراده مستقل، اگزیستانسیالیسم، تنهایی و انزوا، بیگانگی اجتماعی و نقد عقل‌گرایی محض

• لحن: تلخ، کنایه‌آمیز، اعتراف‌گونه و روان‌شناختی

• امتیاز این کتاب در گودریدز ۴.۱۶ از ۵ بر اساس بیش از ۲۵۴,۰۰۰ رأی است.

در ایران انتشارات گوناگونی از جمله نگاه، کتاب پارسه، علمی فرهنگی، امیرکبیر و... این کتاب را منتشر کرده‌اند. اما کتابچی ترجمه‌ی علی مصفا در نشر چشمه را به عنوان بهترین ترجمه یادداشت‌های زیرزمینی به شما پیشنهاد می‌کند.

بخشی از متن رمان یادداشت های زیرزمینی از داستایفسکی

همیشه دوست داشتم بخصوص هنگام غروب در آن خیابان‌ها قدم بزنم، درست همان موقع که شلوغ می‌شود و همه جور رهگذری از راه می‌رسد، تاجرها و کاسب‌ها که با صورت‌های گرفته و عصبانی از کار روزانه به خانه باز می‌گردند. درست همین شلوغ‌بازارِ دوزاری را دوست داشتم، همین زمختی و دم‌دستی بودن. اما حالا تمام این بلبشوِ خیابان فقط موجب آزار بیش‌ترم بود. نمی‌توانستم از کارِ خودم سر درآورم، نمی‌توانستم خرده‌ریزها و جزئیات ناتمام را پیدا کنم. چیزی در ضمیرم در حال سر برآوردن بود، پیوسته، بی‌پایان، با درد، و به سکون تن نمی‌داد. پاک به هم‌ریخته به خانه برگشتم، گفتی جنایتی بر وجودم سنگینی می‌کرد. از فکر آمدن لیزا پیوسته در عذاب بودم. عجیب این که از تمام خاطرات روز قبلش خاطره‌ی او به شکل ویژه‌ای شکنجه‌ام می‌کرد، به گونه‌ای کاملا مجرد. تا عصر، با موفقیتِ تمام، بقیه‌ی چیزها را فراموش کرده و کنار گذاشته بودم و هنوز کاملا از نامه‌ام به سیمونُف خرسند بودم. اما از این یکی خیلی راضی نبودم. انگار فقط فکر لیزا بود که عذابم می‌داد.

حس و حال مطالعه کتاب

مطالعه این اثر حسی عجیب، آزاردهنده و در عین حال شگفت‌انگیز ایجاد می‌کند. راوی با روانکاوی بی‌رحمانه‌اش، آینه‌ای تیره در مقابل شما قرار می‌دهد و جنبه‌های پنهان روح انسان را عریان می‌سازد که مواجهه با آن برای خواننده تکان‌دهنده است.

کتاب یادداشت‌های زیرزمینی را چه کسانی بخوانند؟

مطالعه این کتاب برای علاقه‌مندان به رمان‌های فلسفی، روان‌شناختی و کسانی که به چالش‌های عمیق فکری علاقه دارند توصیه می‌شود. اگر از کتاب‌هایی مانند بوف کور صادق هدایت، مسخ فرانتس کافکا و مرگ ایوان ایلیچ از لئو تولستوی لذت برده‌اید، این اثر برای شما بسیار جذاب و ملموس خواهد بود. این کتاب برای مخاطبان بزرگسال مناسب است.

در مقابل، برای کسانی که به دنبال داستانی ساده یا پرماجرا، سرگرم‌کننده، امیدبخش و دارای قهرمانی دوست‌داشتنی و بی‌نقص هستند، مناسب نیست؛ زیرا بخش اول کتاب به دلیل بحث‌های سنگین فکری و نداشتن پیرنگ داستانی مشخص، ممکن است برای برخی خوانندگان گنگ، خسته‌کننده یا حتی کلافه‌کننده باشد.

چرا باید یادداشت های زیرزمینی از داستایفسکی را بخوانیم؟

یادداشت‌های زیرزمینی را می‌توان اولین رمان روان‌شناختی و اگزیستانسیالیستی جهان به شمار آورد که کلید فهم آثار بعدی داستایفسکی است. این رمان به ما نشان می‌دهد که چگونه خودآگاهی بیش از حد و انزوای اجتماعی می‌تواند انسان را به سمت بیماری روحی، بیگانگی و انفعال مطلق سوق دهد.

سایر کتاب‌های پیشنهادی نویسنده

علاوه بر سایر آثار داستایفسکی از جمله شب‌های روشن و قمارباز، مطالعه کتاب‌های بیگانه و سقوط از آلبر کامو را نیز به شما پیشنهاد می‌کنیم.