فیلوکتت اثر هاینر مولر

معرفی کتاب فیلوکتت

گاهی برای سخن گفتن از زمانه‌ای که در آن بیان حقیقت دشوار است، باید به گذشته‌ای دور پناه برد. نمایشنامه «فیلوکتت» نوشته هاینر مولر، بازخوانی تراژدی یونانی فیلوکتتس در سایه فضای سیاسی و اجتماعی آلمان شرقیِ آغاز دهه شصت میلادی است؛ اثری که اسطوره را به ابزاری برای اندیشیدن درباره قدرت، جدایی و سرکوب تبدیل می‌کند.

مولر در این نمایشنامه به سراغ داستان فیلوکتتس، قهرمان و جنگاوری می‌رود که هرکول پیش از مرگ کمان خود را به او سپرد. این اسطوره، که پیش‌تر سوفوکل نیز آن را در قالب نمایشنامه روایت کرده بود، در بازنویسی مولر معنایی تازه پیدا می‌کند و به تجربه جهانی گره می‌خورد که دیوارها، حکومت‌ها و تصمیم‌های سیاسی، انسان‌ها را از یکدیگر جدا می‌کنند.

درباره کتاب فیلوکتت

«فیلوکتت» نخستین نمایشنامه از مجموعه بازخوانی‌های هاینر مولر از تراژدی‌ها و اسطوره‌های یونان باستان است. او روایت اسطوره‌ای فیلوکتتس را در دوره ساخت دیوار برلین نوشت؛ زمانی که دولت سوسیالیست‌کمونیست آلمان شرقی می‌کوشید با محدود کردن ارتباط و جلوگیری از نفوذ افکار غیرخودی، مرزهای سیاسی و فکری خود را حفظ کند. در چنین شرایطی، دیوار فقط سازه‌ای میان دو بخش یک شهر نبود؛ نمادی از جدایی فرزندان و والدین، خواهران و برادران و دوستان از یکدیگر نیز به شمار می‌آمد.

این نمایشنامه از طریق پیوند دادن اسطوره یونانی با وضعیت سیاسی آلمان شرقی، درباره نسبت فرد با قدرت و دشواری بیان واقعیت در فضای اختناق تأمل می‌کند. مولر به جای بازگویی مستقیم واقعیت سیاسی، از الگویی اسطوره‌ای بهره می‌گیرد؛ الگویی که امکان می‌دهد تجربه استالینیسم و پیامدهای آن در قالبی تاریخی و تراژیک دیده شود. از این منظر، گذشته با حال گفت‌وگو می‌کند و داستانی متعلق به جهان باستان، نشانه‌هایی از بحران‌های جهان معاصر را آشکار می‌سازد.

رویکرد اثر با نظریه تئاتر و «نمایشنامه‌های آموزشی» برتولت برشت ارتباط دارد. این ارتباط، نمایشنامه را از یک روایت صرفاً اسطوره‌ای فراتر می‌برد و مخاطب را به فکر کردن درباره سازوکارهای قدرت، انتخاب‌های سیاسی و جایگاه انسان در برابر نظام حاکم دعوت می‌کند. با این حال، اثر پاسخ‌های ساده ارائه نمی‌دهد؛ بلکه از خلال موقعیت تراژیک فیلوکتتس و بازتاب‌های سیاسی آن، پرسش‌هایی دشوار درباره وفاداری، اجبار، جدایی و امکان مقاومت پیش روی خواننده می‌گذارد.

اهمیت «فیلوکتت» در همین هم‌نشینی چندلایه است: اسطوره یونان باستان، تجربه آلمان شرقی، اندیشه‌های نمایشی برشت و نگاه انتقادی هاینر مولر به استبداد در یک اثر جمع می‌شوند. خواننده نباید انتظار بازگویی بی‌واسطه تاریخ سیاسی داشته باشد؛ با نمایشنامه‌ای روبه‌روست که واقعیت را در آینه اسطوره نشان می‌دهد و از مخاطب می‌خواهد میان روایت باستانی و مناسبات زمانه خود ارتباط برقرار کند. همین ویژگی، فضای اثر را فشرده، سیاسی و تأمل‌برانگیز می‌سازد.

نویسنده کتاب فیلوکتت

هاینر مولر نمایشنامه‌نویسی است که در بسیاری از آثار خود، به‌ویژه آثاری که در دوران خفقان آلمان شرقی خلق کرد، از اسطوره‌های یونان باستان برای بیان تجربه سیاسی و اجتماعی زمانه‌اش بهره گرفت. «فیلوکتت» نمونه‌ای روشن از این روش است: او داستانی کهن را از نو می‌خواند تا درباره استبداد، محدودیت و دشواری سخن گفتن از واقعیت در یک نظام سیاسی بسته بنویسد.

این نمایشنامه بخشی از مجموعه بازخوانی‌های مولر از اسطوره‌های یونانی است؛ مجموعه‌ای که آثاری مانند «مده‌آ ـ متریال» و «هراکلس ۵» را نیز دربرمی‌گیرد. در نگاه او، بازگشت به اسطوره به معنای فاصله گرفتن از سیاست نیست، بلکه راهی برای نزدیک شدن به واقعیت‌هایی است که در زمان خود امکان بیان مستقیم ندارند. پیوند اندیشه مارکسیستی با آزادی‌خواهی هنری و مخالفت با استبداد حاکم، به این بازخوانی‌ها نیروی انتقادی ویژه‌ای می‌دهد. مولر پس از مرگ ساموئل بکت با لقب «شاعر زنده تئاتر» شناخته شد و «فیلوکتت» یکی از آثار برجسته او در نمایشنامه‌نویسی سیاسی و اسطوره‌ای به شمار می‌آید.

خرید کتاب فیلوکتت به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به نمایشنامه‌های اسطوره‌ای، تئاتر سیاسی و آثاری علاقه دارید که تاریخ و ادبیات را در کنار یکدیگر قرار می‌دهند، «فیلوکتت» می‌تواند انتخابی مناسب برای شما باشد. این کتاب به‌ویژه برای خوانندگانی جذاب است که می‌خواهند با شیوه بازخوانی تراژدی‌های یونان باستان در آثار مدرن آشنا شوند و ببینند چگونه یک روایت کهن می‌تواند درباره دیوارهای سیاسی، جدایی انسان‌ها و سرکوب فکری سخن بگوید.

این اثر همچنین برای علاقه‌مندان به تئاتر برتولت برشت و نظریه نمایشنامه‌های آموزشی اهمیت دارد، زیرا نگاه نمایشی برشت را با تجربه سیاسی آلمان شرقی پیوند می‌دهد. اگر مطالعه نمایشنامه‌هایی با فضای تراژیک، زبان انتقادی و مضمون‌های سیاسی را می‌پسندید، باید انتظار داشته باشید که کتاب بیش از آنکه صرفاً داستانی درباره یک قهرمان اسطوره‌ای باشد، شما را به تأمل درباره قدرت و انتخاب وادارد. در نهایت، «فیلوکتت» برای کسانی پیشنهاد می‌شود که از ادبیات متعهد، بازخوانی اسطوره‌ها و نمایشنامه‌هایی با لایه‌های تاریخی و فکری لذت می‌برند.