فقه و سیاست در ایران معاصر: تحول حکومت داری و فقه حکومت اسلامی اثر داود فیرحی

معرفی کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر: تحول حکومت داری و فقه حکومت اسلامی

حکومت در ایران معاصر فقط یک نهاد سیاسی نیست؛ تصویری است که از رابطه میان شریعت، قانون، دولت و جامعه ساخته می‌شود. کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر: تحول حکومت داری و فقه حکومت اسلامی نوشته داود فیرحی، این تصویرهای دگرگون‌شونده را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که فقه سیاسی چگونه در برخورد با تحولات اجتماعی و سیاسی، برداشت‌های متفاوتی از حکومت پیدا کرده است.

موضوع اصلی کتاب، تحول حکومت‌داری و نسبت آن با فقه حکومت اسلامی در ایران معاصر است؛ موضوعی که از مناقشه‌های مذهبی و سیاسی دهه ۱۳۲۰ آغاز می‌شود و به دگرگونی نظریه‌های حکومت تا دوره‌های بعد می‌رسد. نویسنده در این مسیر، هم به زمینه‌های اجتماعی شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی توجه دارد و هم به مفاهیم فقهی‌ای که به مبنای نظریه‌های حکومت تبدیل شده‌اند.

درباره کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر: تحول حکومت داری و فقه حکومت اسلامی

این پژوهش با فاصله گرفتن از نگاه ذات‌گرایانه به حکومت، حکومت‌داری را امری اعتباری و ساخته‌شده از تصورهای اجتماعی و سیاسی می‌داند. از این منظر، حکومت‌ها تنها بر پایه یک تعریف ثابت شکل نمی‌گیرند، بلکه در پیوند با برداشت‌هایی که جامعه و اندیشه سیاسی از اعتبار حکومت پیدا می‌کنند، معنا می‌یابند. کتاب رابطه میان این تصورهای حکومت‌شناسانه و فقه حکومت در ایران معاصر را دنبال می‌کند.

در بخش مربوط به جریان‌های مذهبی و سیاسی دهه بیست، فضای فکری و مناقشه‌های دینی این دوره بررسی می‌شود؛ دوره‌ای که از یک سو ادامه دگرگونی‌های آغازشده در پهلوی اول بود و از سوی دیگر، با گسترش اندیشه‌های مادی جدید و ایدئولوژی دولت مطلقه روبه‌رو شد. رواج بهائی‌گری، کسروی و جنبش‌های پاکدینی، حکمی‌زاده و کتاب اسرار هزار ساله، و جریان اصلاحی ـ انتقادی، از کانون‌های مهم این بحث هستند.

در میان علمای دینی شیعه، دو گرایش عمده در دهه بیست قابل تشخیص بود: سنت حاکم بر حوزه علمیه و دیدگاه‌های انتقادی و اصلاحی. این دو جریان با وجود اختلاف‌ها، در برابر برخی مسائل مواضع مشترکی داشتند؛ از جمله مبارزه با استعمار، مخالفت با مذاهب و گرایش‌های انحرافی، مقابله با استبداد و قوانین موضوعه، و دفاع از حکومت اسلامی و قوانین شرعی. بررسی این هم‌گرایی‌ها، بخشی از زمینه شکل‌گیری نظریه حکومت اسلامی را روشن می‌کند.

فصل گذار به حکومت اسلامی، اختلاف برداشت‌ها درباره علت ناکارآمدی دولت را به بحث می‌گذارد. نیروهای مذهبی، این ناکارآمدی را نتیجه سرکوب مذهب و توجه به قوانین وارداتی و سکولار می‌دانستند؛ در مقابل، مخالفان مذهب رسمی، نقش مذهب شیعه را در این مسئله برجسته می‌کردند. در ادامه، ماهیت قانون و اقتصاد اسلامی به‌عنوان دو محور مهم اندیشه سیاسی بررسی می‌شوند.

یکی از نقاط مهم این بحث، تصمیم حوزه برای نگارش پاسخی به کتاب اسرار هزار ساله و تألیف کشف اسرار توسط امام خمینی است. این اثر در دفاع از احکام اسلامی و نقد اسرار هزار ساله نوشته شد و در کنار حمله به استعمار و استبداد، به توضیح نظریه حکومت اسلامی پرداخت؛ نظریه‌ای که از مفاهیم محوری مناقشه‌های مذهبی و سیاسی دهه بیست بود.

کتاب همچنین دو استعاره مهم در فقه سیاسی معاصر، یعنی «وقف» و «قضاوت»، را برجسته می‌کند. وقف در فقه مشروطه و قضاوت در نظریه‌های حکومت اسلامی، در نسبت میان شریعت و دموکراسی در دولت مدرن نقش پیدا کرده‌اند. محورهای اصلی پژوهش شامل رابطه استعاری قضاوت و حکومت و لوازم مردم‌سالار آن، دگرگونی حکومت‌داری ایرانی و سویه اقتداری آن، و تخلیه تدریجی عناصر دموکراتیک از فقه سیاسی است.

در نهایت، داود فیرحی روند رواج نظریه‌های اقتداری در فقه حکومت اسلامی را بررسی می‌کند؛ روندی که در آن تصویرهای متفاوت و انباشته از انواع حکمرانی، از جهان اجتماعی به مبانی تصوری اجتهاد در فقه حکومت راه یافته‌اند. بنابراین، خواننده با مطالعه کتاب با روایتی تحلیلی از دگرگونی فقه سیاسی، رابطه دین و دولت، و تغییر برداشت‌ها از اعتبار حکومت در ایران معاصر روبه‌رو می‌شود.

نویسنده کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر: تحول حکومت داری و فقه حکومت اسلامی

داود فیرحی در این کتاب، تاریخ اندیشه سیاسی و فقه حکومت را از مسیر مفاهیم، استعاره‌ها و مناقشه‌های اجتماعی بررسی می‌کند. رویکرد او صرفاً شرح دیدگاه‌های سیاسی نیست؛ بلکه می‌کوشد نشان دهد چگونه تحولات حکومت‌داری ایرانی، به‌تدریج بر تصورهای فقهی از حکومت اثر گذاشته‌اند.

تمرکز نویسنده بر پیوند میان فقه سیاسی، دولت مدرن، قانون، مردم‌سالاری و اقتدار، به کتاب ساختاری تحلیلی می‌دهد. او با دنبال کردن جریان‌های مذهبی و سیاسی دهه ۱۳۲۰ و سپس تحول نظریه حکومت اسلامی، تغییرات درونی فقه سیاسی را در ارتباط با شرایط اجتماعی و سیاسی ایران توضیح می‌دهد.

خرید کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر: تحول حکومت داری و فقه حکومت اسلامی به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ اندیشه سیاسی در ایران، فقه سیاسی شیعه و نسبت دین و دولت علاقه دارید، این کتاب می‌تواند مطالعه‌ای جدی و تحلیلی برای شما باشد. اثر حاضر برای خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند شکل‌گیری ایده حکومت اسلامی را در زمینه مناقشه‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی ایران معاصر دنبال کنند.

این کتاب همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که درباره مشروطه، دولت مدرن، قانون، مردم‌سالاری و اقتدار سیاسی مطالعه می‌کنند. تمرکز آن بر استعاره‌های «وقف» و «قضاوت» و بررسی نقش آن‌ها در پیوند میان شریعت و دموکراسی، چشم‌اندازی متفاوت برای فهم تحول مفاهیم حکومت فراهم می‌کند.

از این کتاب انتظار روایتی ساده و خطی از سیاست نداشته باشید؛ با پژوهشی روبه‌رو هستید که تحولات حکومت‌داری را از خلال مفاهیم فقهی و تغییرات اجتماعی می‌خواند. اگر به آثاری درباره تاریخ معاصر ایران، نظریه حکومت اسلامی و دگرگونی فقه سیاسی علاقه‌مندید، فقه و سیاست در ایران معاصر می‌تواند به بازاندیشی شما درباره منشأ و تحول تصورهای حکومت کمک کند.