تجدد و تجددستیزی در ایران اثر عباس میلانی

معرفی کتاب تجدد و تجددستیزی در ایران

تجدد چگونه وارد تجربه تاریخی ایران شد و چرا در دوره‌هایی با مقاومت و مخالفت روبه‌رو شد؟ کتاب تجدد و تجددستیزی در ایران نوشته عباس میلانی، مجموعه‌ای از بیست مقاله است که با مقدمه‌ای مفصل در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا مسیرهای پیدایش، گسترش و نقد اندیشه تجدد را در تاریخ و فرهنگ ایران بررسی کنند.

این کتاب برای خوانندگانی نوشته شده است که می‌خواهند رابطه میان مدرنیته، تاریخ ایران، اندیشه انتقادی و دگرگونی‌های اجتماعی را در قالبی تحلیلی دنبال کنند. نویسنده به‌جای ارائه تصویری ساده و یک‌دست، ردپاهای تجدد را در متون ادبی، روایت‌های تاریخی، تجربه استعمار و نقد آثار فکری و ادبی پی می‌گیرد. از این منظر، کتاب هم به گذشته نگاه می‌کند و هم پرسش‌هایی درباره شیوه فهم جامعه ایرانی از جهان نو پیش می‌کشد.

درباره کتاب تجدد و تجددستیزی در ایران

عباس میلانی در مقدمه، ابتدا به تعریف مدرنیته، مقاله و نوتاریخ‌گرایی می‌پردازد و چارچوبی برای خواندن مقاله‌های کتاب فراهم می‌کند. در این نگاه، تجدد فقط به تغییرات ظاهری یا ورود پدیده‌های تازه محدود نیست؛ بلکه با حقوق طبیعی افراد، فردگرایی، شناخت خویشتن و دگرگونی در شیوه اندیشیدن ارتباط دارد. به همین دلیل، بررسی آن به حوزه‌ای واحد محدود نمی‌ماند و سیاست، فرهنگ، اقتصاد، جامعه و ادبیات را هم‌زمان دربرمی‌گیرد.

کتاب در چهار بخش پیش می‌رود. بخش نخست سرآغاز تجربه تجدد را با توجه به آثاری مانند تاریخ بیهقی، تذکره‌الاولیا، گلستان سعدی و رستم‌التواریخ دنبال می‌کند. بخش دوم، این تجربه را در عصر استعمار بررسی می‌کند و موضوع‌هایی چون سفرنامه ناصرالدین‌شاه، محله ن کاوه و تراژدی فرنگ را پیش می‌کشد. این بخش‌ها نشان می‌دهند که مواجهه با جهان جدید، تنها دریافت منفعلانه اندیشه‌های بیرونی نبوده و در بستر تاریخ ایران، صورت‌ها و تنش‌های گوناگونی پیدا کرده است.

در بخش سوم، تجدد از خلال بررسی چند اثر ادبی پی‌گیری می‌شود؛ از جمله بوف کور هدایت، عقل آبی شهرنوش پارسی‌پور، بره گمشده راعی گلشیری و در آستین مرتع سعیدی سیرجانی. بخش پایانی نیز به نقد کتاب‌های حلقه صفویه، قبله عالم و مدرنیته و اندیشه انتقادی اختصاص دارد. کنار هم قرار گرفتن این نمونه‌ها، به خواننده امکان می‌دهد موضوع تجدد را نه فقط در بحث‌های نظری، بلکه در روایت‌های ادبی و تاریخی نیز ببیند.

یکی از محورهای مهم کتاب، نسبت میان شناخت گذشته و ساختن تفکری تازه است. اندیشه‌های عصر نو تا اندازه‌ای وام‌دار متفکران غربی‌اند، اما بازخوانی نظریه‌های گذشته بدون فهم ساختار و مبانی فلسفی آن‌ها ممکن نیست. کتاب بر ضرورت رسیدن به تفکری انتقادی تأکید می‌کند؛ تفکری که از سنن گذشته فاصله‌ای سنجیده بگیرد، اما برای شکل‌گیری خود به تقلید وابسته نماند و بتواند با بافت بومی ایران ارتباط برقرار کند. از سوی دیگر، دگرگونی در شیوه تبادل اندیشه و گرایش بیشتر به مقاله‌نویسی و نکته‌یابی، بخشی از همین تجربه فکری معاصر است.

نویسنده کتاب تجدد و تجددستیزی در ایران

عباس میلانی در این اثر، نقش نویسنده‌ای پژوهشگر و منتقد را بر عهده دارد و موضوعی گسترده را از مسیر مقاله‌های مستقل اما مرتبط دنبال می‌کند. رویکرد او ترکیبی از تعریف مفاهیم، خواندن متون تاریخی و ادبی و بررسی کتاب‌های مرتبط با تجدد است. بنابراین، خواننده با متنی روبه‌روست که می‌کوشد میان بحث نظری و نمونه‌های مشخص پیوند برقرار کند.

تمرکز میلانی بر پرسش‌هایی مانند معنای مدرنیته، جایگاه فرد، شناخت خویشتن و امکان شکل‌گیری اندیشه‌ای انتقادی و بومی است. او در مقاله‌های این مجموعه، موضوع تجدد را در دوره‌ها و قالب‌های مختلف بازتاب می‌دهد و به خواننده فرصت می‌دهد پیوستگی‌ها و تفاوت‌های این تجربه را در تاریخ و فرهنگ ایران دنبال کند.

خرید کتاب تجدد و تجددستیزی در ایران به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

اگر به تاریخ اندیشه ایران، مدرنیته، تجددستیزی و رابطه میان تحولات اجتماعی و جریان‌های فکری علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی مناسب برای مطالعه‌ای تحلیلی باشد. علاقه‌مندان به ادبیات فارسی نیز از بخش‌هایی که بوف کور، عقل آبی، بره گمشده راعی و در آستین مرتع را بررسی می‌کنند، بهره خواهند برد؛ به‌ویژه اگر بخواهند آثار ادبی را در پیوند با مسئله تجدد بخوانند.

این مجموعه برای کسانی مناسب است که از مقاله‌های فکری، نقد ادبی و بررسی متون تاریخی لذت می‌برند و ترجیح می‌دهند یک موضوع را از زاویه‌های گوناگون دنبال کنند. خوانندگان باید انتظار داشته باشند با کتابی روبه‌رو شوند که پاسخ‌های ساده ارائه نمی‌دهد، بلکه با تعریف مفاهیم و طرح نمونه‌های تاریخی و ادبی، آن‌ها را به بازاندیشی درباره ورود تجدد به ایران و پیامدهای آن دعوت می‌کند. در نهایت، ارزش مطالعه کتاب در همین پیوند میان تاریخ، ادبیات و اندیشه انتقادی است.