بیگانه

«بیگانه» آخرین بخش از سه‌گانه‌ی فیلسوف و ادیب بزرگ فرانسه –الجزیره، آلبر کامو است؛ رمانی که مثل دو برادر دیگرش به پوچی تعلق دارد و به نیستی تقدیم می‌شود. کامو 4 سال پس از نمایش‌نامه‌ی «کالیگولا»، دو قسمت دیگر مجموعه‌اش را -هردو در سال 1942- به اتمام رساند؛ مقاله‌ی «افسانه‌ی سیزیف» در ژانر غیرداستانی و «بیگانه» در قالب رمان. اما باوجود شایستگی‌های دو اثر دیگر، بیگانه به اقبال ویژه‌ای دست پیدا کرد؛ اثری که نویسنده‌اش را به یکی از سردمداران اگزیستانسیالیسم تبدیل کرد و پانزده سال پس از انتشار، او را به مقام اولین آفریقایی برنده‌ی نوبل ادبیات، و دومین برنده‌ی جوان این جایزه، رساند.

هرچند کامو هرگز به برچسب‌‌پذیری عادت نداشت و خودش را حامی مکتب و ایدئولوژی ثابت و ویژه‌ای نمی‌دانست؛ و جدایی خود از اگزیستانسیالیسم را توسط سارتر هم تاییدشده فرض می‌کرد. رمان بیگانه داستان مردی را بازگو می‌کند که از رنج پوچی بین او و اقشار دیگر جامعه فاصله‌ی زیادی را رقم زده؛ خلائی که از موضوع مرگ مادرش شروع می‌شود، رابطه‌ای توخالی را برایش رقم می‌زند و در آخر باعث می‌شود که خط قرمزهای اخلاقی انسانی را هم رد کند. این کتاب در سال 1967 منبع الهام فیلمی به همین نام به کارگردانی لوکینو ویسکونتی شد. در ایران علی‌اصغر خبره‌زاده اولین بار این کتاب را در سال 1328 به فارسی ترجمه کرد و در نسخه‌ی منتشرشده توسط نشر ماهی، بازگردانی خشایار دیهیمی را می‌خوانیم.

موضوع رمان بیگانه

اولین بخش‌های داستان، با خبر فوت مادر مورسو؛ شخصیت اول داستان شروع می‌شود. مردی رو به میان‌سالی که در الجزیره تنها زندگی می‌کند و احساسات مُرده‌ای که نسبت به مرگ مادرش دارد، اولین تلنگری است که خاص بودن شخصیت را به رخ مخاطب می‌کشد. اما او ابایی از بیان احساسات واقعی‌اش ندارد و حتی در خاک‌سپاری، خودش هم با دیگران تعجب می‌کند که چرا حتی نمی‌خواهد برای بار آخر صورت مادرش را از داخل تابوت ببیند.

هم‌زمان با شکل‌گیری شخصیت، کامو فضاسازی را با لحنی شاعرانه و اندیشه‌ی محکمی که دارد آغاز می‌کند و مورسو را تکه‌یخی در برابر آفتاب سوزان الجزیره تصویر می‌کند. جالب این‌که کامو هیچ نشانی از نفرت به مادرش را برای مخاطب رو نمی‌کند؛ در وجود او تنها بی‌تفاوتی است که موج می‌زند. بنابراین عزاداری هم برای او معنایی ندارد و فردای روز مرگ مادرش، مورسو با زنی به نام ماری کاردونا آشنا و هم‌بستر می‌شود. از سمت دیگر، رابطه‌ی مورسو با همسایگانش نشان‌دهنده‌ی ابعاد دیگری از شخصیت او است؛ ریموند سینتی شخصیتی از این همسایه‌ها است که مورسو بی‌اختیار وارد روابط او و معشوقه‌اش می‌شود و این تعامل، پای مورسو را به اتفاقی جنجالی باز می‌کند.

شخصیت مورسو آن‌قدر در پوچی غوطه‌ور است که هیچ‌چیز برایش اهمیت ندارد؛ طرز فکری که خود آلبر کامو در زندگی از آن پیروی می‌کرد و کتاب «افسانه‌ی سیزیف» را برای شفاف‌تر کردن این دیدگاه نگارش کرد. در زمان وقوع داستان، الجزایر هنوز جزئی از مستعمرات فرانسه است و این بی‌وطنی، نمادی از بیگانگی هویتی مورسو می‌شود. مردی که حتی پس از کشیده شدن به دادگاه نیازی به تلاش برای رهایی از محکومیت نمی‌بیند و نه برای ارائه‌ی ادلّه، بلکه صرفاً برای بیان دیدگاه‌ها، دفاعیاتش را در قالبی فلسفی بیان می‌کند.

بخشی از استقبال عمومی که از بیگانه شد، به یادداشت‌ ژان پل سارتر بر این رمان و در آستانه‌ی انتشارش برمی‌گردد. علاوه‌بر این، خود کامو در جمله‌ای شخصیت مورسو را با این تعریف که «انسانی است که نمی‌خواهد وارد بازی جامعه شود؛ بنابراین محکوم می‌شود.» برای خوانندگان شفاف‌تر می‌کند. برای درکی کامل‌تر از کتابی با مفاهیم فلسفی به این عمق و گستردگی، که دهه‌ها است مخاطبان فلسفه و ادبیات را مسحور خود کرده، به مطالعات زیادی نیازمندیم؛ اما در مطلبی تحلیلی بخش‌هایی از پشتوانه‌ی فکری کتاب را در مطلب «بیگانه؛ متعلق به پوچی، متعهد به بیهودگی» بررسی کرده‌ایم که می‌توانید آن را در مجله کتابچی مطالعه کنید.

سیری در شخصیت، زندگی و آثار آلبر کامو

در گورستان لومارینِ فرانسه، مقبره‌ی کوچکی را با سنگ قبری می‌بینیم که این فیلسوف و ادیب فرانسوی در آن آرام گرفته‌است: 1913 تا 1960. دومین سال زندگی کامو با شروع جنگ جهانی اول مصادف شد و بعد از کشته‌شدن پدرش در جنگ، که خودِ او با طنزی تلخ او را یک «شهید» می‌نامد، بار مخارج مادی و معنوی زندگی آلبر و برادرش لوسین، به گردن مادر افتاد. به‌دلیل همین دورانی که در فقر گذشت و مادری که گرداننده‌ی خانواده بود، رابطه‌ی آلبر با مادرش اهمیت زیادی در زندگی و افکار او پیدا کرد. چنان‌که در رمان بیگانه هم در قالب شخصیت اصلی، نه از روی بی‌تفاوتی؛ که با رویکردی تاسف‌بار و غم‌انگیز، کامو حتی تلاش‌های مادرش را برای یاری‌رساندن و نجات او از منجلاب فلسفی‌اش، ناکافی و بی‌تاثیر می‌داند. حتی زمانی که به شهرت رسیده بود و به جایزه‌ی نوبل دست پیدا کرد، تاثیرات فقر در احساسات و روان او پایدار بود و هنوز یک زندگی بی‌تجمل و اجتماع‌گریز را ترجیح می‌داد. دوران جوانی آلبر با رفتن به سمت فوتبال حرفه‌ای رو به صعود رفت، اما طولی نکشید که ابتلایش به بیماری سل مانع از پیوستنش به مسابقات رسمی شد. در این دوره فعالیت‌هایی مثل تدریس زبان‌های انگلیسی و اسپانیولی هم کافی نبود و کامو با پیوستن به حزب کمونیست، شروع به نوشتن مطالب و مقالات سیاسی کرد.

او شخصیت استقلال‌طلب و بی‌پروایی داشت و این اخلاق‌ها به مذاق افراد بالادست‌تر از خودش خوش نیامد؛ بنابراین از حزب کمونیست هم اخراج شد. در این زمان تمرکزش را روی نوشتن در جراید گذاشت و با انتشار مقالاتی از قبیل بررسی کتاب تهوع سارتر و نقدی بر اندیشه‌ی اجتماعی درباره‌ی فقر و فقیرنشین‌ها، تجربیات مهمی را در شناخت افکار شخصی و عمومی مردمش کسب کرد. با شروع جنگ جهانی دوم بیماری سل بار دیگر سد راهش شد و ورودش را به ارتش غیرممکن کرد؛ اما کامو یک‌جا ننشست و رسالت فرهنگی خودش را به تبلیغات منفی علیه حزب نازی معطوف کرد.

زندگی عاشقانه‌ی کامو در سه مرحله خلاصه می‌شود: اول ازدواجی ناموفق که منجر به خیانت شد، دوم رابطه‌ای عاشقانه که به تولد دو فرزند انجامید اما هرگز رسمی نشد، و سوم دل‌بستگی مخفیانه به یک هنرپیشه‌ی تئاتر. دوران نویسندگی حرفه‌ای کامو با اولین کتابش در سال 1938 با نمایش‌نامه‌ی کالیگولا آغاز شد و حتی زمانی که در یک سانحه‌ی رانندگی کشته شد، مرگ شاعرانه‌ای برایش رقم خورد؛ آخرین رمانی که کامو در دست تالیف داشت «اولین آدم» نام دارد که شاید با اتمام آن شاهکاری مثل سه‌گانه‌اش رقم می‌خورد. برای جزئیات بیشتر درباره‌ی زندگی او به مطلب «آشنایی با زندگی و آثار آلبر کامو» در مجله کتابچی مراجعه نمایید.

بررسی ترجمه‌ی رمان بیگانه در ایران

در این هشت دهه‌ای که از انتشار رمان بیگانه می‌گذرد، در تمام جهان با استقبال زیادی مواجه شده‌است؛ ما هم در ایران باتوجه به بستر زبان فارسی و پیشینه‌ی ادبی فرهنگمان، مترجمین زیادی را در حوزه‌ی اکثر زبان‌های مطرح دنیا داریم. مترجم‌هایی که گاهی از زبان مبدا به‌طور مستقیم و گاه ترجمه‌ای –مثلاً انگلیسی از آن را به فارسی بازگردانی می‌کنند؛ طبیعی است که هرکدام از این روش‌ها، نظر به سبک کار و تسلط مترجم بر دو زبان، نتایج متفاوتی را درپی خواهد داشت.

بیگانه در ایران یازده بار ترجمه شده؛ همان‌طور که گفتیم ترجمه‌ی خبره‌زاده اولینِ آن‌ها است که با تصحیح و ویراست جلال آل احمد، به نثری روان و قابل فهم تبدیل شده‌است. عباراتی که در فرانسوی شاید معادلی در فارسی نداشته‌اند، مواردی بودند که با کمک یک ادیبِ قلم‌به‌دست، به‌‌شکل واژه‌هایی ترکیبی و بعضاً تازه درآمده‌اند. در ترجمه‌های دیگر این اثر و با فاصله‌ی زمانی کوتاه، دو مترجم برجسته‌ی دیگر یعنی خشایار دیهیمی و لیلی گلستان بیگانه را به فارسی ترجمه کردند؛ در این بین ترجمه‌ی گلستان از روی متن فرانسوی انجام شده و گیرایی خاص خودش را دارد؛ اما ترجمه‌ی دکتر دیهیمی با توجه به تسلطی که بر فلسفه دارد، فضای فکری اثر را بهتر برای خواننده‌ی ایرانی خلق می‌کند.

بنابراین پیشنهاد ما برای تصمیم نهایی و خرید کتاب، ترجمه‌ی خشایار دیهیمی است. در مطلب «بررسی ترجمه‌های مختلف کتاب بیگانه اثر آلبر کامو» در وبلاگ کتابچی به بررسی دقیق‌تر این ترجمه، و دیگر بازگردانی‌هایی که از این اثر انجام شده، پرداخته‌ایم.

جملات کتاب بیگانه

• «من خودم را در برابر بی‌تفاوتی ملایم دنیا رها کردم.»
  

• «برای من وقت خیلی کمی باقی مانده‌‌بود و نمی‌خواستم آن را برای «خدا» از دست بدهم.»
  

• «از آن‌جایی که همه‌ی ما بالاخره می‌میریم، بدیهی است که کِی و چگونه‌اش اهمیتی ندارد.»
  

• «اگر قرار است اتفاقی برای من بیفتد، می‌خواهم آن‌جا باشم!»
  

• «هیچ‌وقت شاد نخواهی بود اگر برای پیدا کردن محتوای شادی به جستجو ادامه دهی. اگر دنبال پیدا کردن معنای زندگی هستی، هرگز زندگی نخواهی کرد.»
  

• «در اعماق زمستان سرانجام آموختم، که در اعماق وجودم تابستانی شکست‌ناپذیر آرمیده است.»
  

• «شاید مطمئن نبوده‌باشم که چه‌چیزی در زندگی مرا جذب کرد، ولی مطلقاً مطمئن بودم که چه‌چیز نکرد.»
  

• «خوبی و بدی هست، والا و پست هست، عادل و ناعادل هست. قسم می‌خورم که هیچ‌کدام از آن‌ها هرگز تغییری نخواهد کرد.»
  

• «نمی‌دانم آیا معنایی برای ارتقای این جهان هست یا نه، اما این را می‌دانم که توانایی شناخت آن را ندارم و در حال حاضر این برایم شدنی نیست.»
  

• «من تا ابد با خودم غریبه خواهم بود.»